Dẫn vào việc đọc các tác phẩm của Thánh Gioan Thánh Giá

Dẫn vào
việc đọc các tác phẩm
của Thánh Gioan Thánh Giá

Lm. Lucien Marie de Saint Joseph, ocd

Lm. NGUYỄN QUỐC LÂM dịch

Thầy Thế Tâm NGUYỄN KHẮC DƯƠNG hiệu đính

 

“Thầy Albertô của Đức Nữ Đồng Trinh, thầy giữ cửa đan viện Các Thánh Tử Đạo, sắp qua đời. Mặt thầy ửng hồng, rạng rỡ một vầng ánh sáng, như chiếu tỏa tự thiên cung. Khuôn mặt ấy trở nên đẹp đẽ lạ lùng đến nỗi mọi người đều ngây ngất và để mặc cho những dòng nước mắt lặng lẽ tuôn rơi, tràn đầy niềm an ủi… Bỗng chốc thầy Albertô kêu lớn tiếng: ‘A! Tôi đã thấy, tôi đã thấy. A! Tôi đã thấy rồi!’ Dứt lời, thầy khoanh tay, vòng lên ngực. Trong lúc cặp mắt thầy bắt đầu khép mi, cha Gioan Thánh Giá khả kính của chúng ta vội hỏi: ‘Thầy Albertô, thầy đã thấy được gì vậy?’ Thầy đáp: ‘Tình yêu, tình yêu’, rồi thầy đi vào tình trạng xuất thần.” [1]

“Vào thời các chị em dòng Cát Minh còn ở tại nhà của Don Luis del Mercado, một chị đã nhìn thấy cái cảnh tượng Dona Ana de Peñalosa, ngồi dưới chân vị thánh, ràn rụa nước mắt, khác nào như một Mađalêna mới, còn thánh nhân thì đưa mắt ngước nhìn trời, miệng thốt lên: ‘Tất thảy, tất thảy, tất thảy, không giữ lại một cái gì nữa cả, kể cả đến chỗ lột da lóc thịt, buông bỏ tất cả vì Đức Kitô” [2]

Ana de Peñalosa là một trong những tâm hồn vương giả mà thánh nhân yêu mến. Dù là một phụ nữ sống ở ngoài đời, bà đã coi thánh nhân như là người cha và người thầy, thực thi giáo huấn của ngài cách hoàn hảo đến nỗi một ngày kia thánh nhân đã có thể viết cho bà tác phẩm cao siêu bậc nhất của ngài: Ngọn Lửa Tình Nồng.

Chỉ nguyên một sự hiện diện của ngài đã đủ để kết tụ lại cả một đoàn người, từ những kẻ hèn mọn nhất đến những người cao siêu nhất trong xã hội, cả nam lẫn nữ, tất cả đều sống trong mối tương giao thiết nghĩa thâm tình với Thiên Chúa. Đây vốn là một điều cố hữu trong lịch sử Hội thánh, đã được triết gia Bergson giải thích một cách tuyệt vời, ta chỉ còn biết chép lại thôi: “Nhờ đâu mà các thánh đã lôi cuốn được những đoàn người đông đảo bước theo? Các ngài không hề xin, thế mà vẫn thâu đạt được. Các ngài cũng không cần khuyến dụ; chỉ cần các ngài có ở đó; chỉ nguyên một sự có mặt của các ngài đã là cả một lời kêu gọi… Các nhà huyền giao không làm gì khác hơn là mở rộng lòng mình cho sóng nước ùa vào xâm chiếm tràn ngập. Vững tin, vì cảm thấy nơi mình còn có một điều gì đó tốt đẹp vượt hơn chính bản thân mình, các ngài đã tỏ ra là những con người hoạt động lỗi lạc, gây kinh ngạc cho những ai tưởng rằng huyền giao chỉ là thị kiến, là linh hứng, là xuất thần… Các ngài cảm thấy bị thúc bách phải làm lan tỏa ra chung quanh điều mà các ngài đã lãnh nhận được, đúng hơn, có thể nói đó là sự hăm hở phát xuất từ cái ‘đà sức sống vươn lên’ của tình yêu… Và ta hãy đi xa hơn nữa để thấy rằng: Sở dĩ lời của một nhà huyền giao thượng thặng hoặc của một ai đó trong số những kẻ noi gương bắt chước vị ấy, có được âm vang trên người này hoặc người nọ trong chúng ta, thì phải chăng chính là vì trong mỗi chúng ta đều sẵn có một nhà huyền giao đang thiếp ngủ; chỉ chờ một cơ hội thuận lợi là sẽ được đánh thức?” [3]

“Không ai nhận chúng tôi vào làm cả!”. Những người thợ vườn nho đã trả lời với ông chủ vườn như thế. Thánh Gioan Thánh Giá cũng thường nghe lời than vãn ấy. Ngài hết sức thương cho những kẻ phải chờ đợi suốt ngày mà không có việc gì làm, chỉ vì không ai dẫn dắt họ. Ngài không cần phải sáng tạo từ số không – Tuyệt đối mà nói, chỉ có một mình Thiên Chúa mới tạo dựng từ số không – nhưng ngài vẫn còn phải làm thế nào cho những ân sủng mà nhiều người đã lãnh nhận được khỏi bị bỏ bê, chôn vùi trong tình trạng cằn cỗi không đơm hoa kết quả, một tình trạng đang có nguy cơ trở nên phổ quát như một quy luật không tháo gỡ được.

Điều mà H. Bremond đã nói chí lý về bà Acarie (tức là nữ chân phước Maria Mầu nhiệm Nhập thể, 1565-1618, thuộc dòng Cát Minh Têrêxa), chúng ta càng có thể nói cách thích đáng hơn đối với Thánh Gioan Thánh Giá:

“Chỉ có Thiên Chúa mới tạo nên được các vị thánh và các nhà huyền giao, nhưng lời kêu gọi Ngài gởi đến những kẻ Ngài tuyển chọn, thường lại có vẻ là những lời thì thầm khó bắt được. Nhiều người đã không nghe được, hoặc đã không dám đón nghe lời kêu gọi ấy. Có thể vì yếu đuối mà cũng có thể vì hiểu sai về sự khiêm nhường và sự cẩn trọng, họ đã làm tê liệt, thậm chí còn bóp nghẹt ân sủng đã được ban cho. Thế nhưng rồi, gần như đây lại là một quy luật quan trọng trong cách Thiên Chúa quan phòng điều hành phần lớn những sự thăng tiến trong đời sống siêu nhiên, chỉ cần một câu nói hay một cái nhìn của một tâm hồn thật sự thánh thiện và rõ ràng đã được Thiên Chúa chiếm hữu, là đủ giúp cho những kẻ còn rụt rè, những người còn phân vân lưỡng lự, là những kẻ thật ra đã được chọn mà không hay biết, đủ giúp cho họ nhận ra ơn riêng đang có nơi bản thân họ. Đứng trước bức tranh sống động mà bất thần được nhìn tận mắt, họ như bị choáng ngợp nhưng đồng thời cũng được thêm khích lệ phấn chấn. Có thể vì khiêm tốn, họ không thốt lên tiếng kêu bất hủ của một thiên tài vừa thức dậy ‘ed anch’io ‘(tiếng Ý, có nghĩa là: ‘cả tôi nữa’), nhưng dù sao, chính là nhờ cuộc hạnh ngộ có tính cách quyết định ấy mà ơn gọi của họ đã được xác quyết rõ ràng. Và từ đó, họ quả quyết cất bước trên nẻo đường cao vời, nẻo đường mà mới hôm qua đây, họ còn tưởng như không thể bén mảng tới được, và còn làm cho họ phải sợ hãi. Đó là câu chuyện có thực của một số đông tín hữu nam cũng như nữ, cả của các linh mục nhất là những linh mục đã nhờ bà Acarie mà phát huy được ân sủng của mình.” [4]

Kiểu nói trên đây có lẽ là một trong những lời mô tả đúng nhất để nói về tác động của Thánh Gioan Thánh Giá trên rất nhiều người đã lên đường hướng về đỉnh núi Cát Minh, những người mà phải có bàn tay êm ái nhưng vững chắc của thánh nhân giúp đỡ mới dám dấn bước lên cao trên nẻo đường họ đã vừa mong ước vừa khiếp sợ. Tác động của thánh nhân không kết thúc với cuộc đời ngài. Một số bút tích của ngài vẫn được lưu giữ, và người ta đua nhau sao chép lại, cả bên trong cũng như bên ngoài những cửa chấn song của các đan viện Cát Minh, rồi chuyển đi khắp nơi, trước tiên là tại Tây Ban Nha, rồi sang Pháp, Ý, Bỉ. Phải sao chép như vậy là vì mãi 27 năm sau khi thánh nhân qua đời, tác phẩm của ngài mới được xuất bản lần đầu tiên – mà vẫn chưa được trọn bộ!

Tuy nhiên, chưa bao giờ ảnh hưởng của ngài lại chiếu tỏa mạnh mẽ như kể từ ngày 24-8-1926, ngày Đức Piô XI tôn phong cho vị tu sĩ đầu tiên khiêm hạ này của dòng Cát Minh Têrêxa tước hiệu Tiến sĩ Hội thánh. Đức Giáo hoàng nói: “Thật xác đáng khi người ta xem các tác phẩm của thánh nhân như là bản quy luật và là người chỉ đạo cho các tâm hồn thành tín, khao khát đạt tới một đời sống trọn lành hơn”. Và như vậy, Đức Giáo hoàng đã nêu cao thế giá của các tác phẩm ấy, chính thức nhìn nhận rằng đó là “một nguồn suối rất tinh tuyền của cảm thức tâm linh Kitô giáo và của tư tưởng Hội thánh.”

Giờ đây, trong mọi tầng lớp, thánh nhân đều có những môn đệ đầy lòng sùng mộ nồng nhiệt. Lắm người được lôi cuốn theo dòng ngưỡng mộ ngày càng lan rộng này, đã tìm đọc đến tác phẩm Đường Lên Núi Cát Minh mà chưa được chuẩn bị. Điều ấy cũng có phần bất lợi. Quả vậy, có kẻ ngay từ những trang đầu đã cảm thấy ngỡ ngàng, và vì không lãnh hội được, đã che giấu sự nản lòng dưới tấm màn của thái độ “kính nhi viễn chi”, và đành phải coi như thể việc đọc Thánh Gioan Thánh Giá là chuyện dành riêng cho một số người được nhập môn đặc biệt.

Đương nhiên, không thể xem việc đọc tác phẩm của thánh nhân như đọc một cuốn lịch sách đạo đức. Một mặt, sẽ không đúng nếu bảo rằng việc đọc tác phẩm của ngài là việc chỉ dành riêng cho một thiểu số chuyên gia; mặt khác, nếu bảo rằng chẳng cần gì phải chuẩn bị mới đọc được, thì chỉ là bạo miệng nói liều.

Không sự chuẩn bị nào cho bằng được một ai đó nói cho nghe. Để thấu hiểu tự chính trong chiều sâu của những trang chủ yếu trong học thuyết của Thánh Gioan Thánh Giá, không gì bằng lần đọc những trang ấy bên cạnh một người đã lãnh hội thấu đáo nhờ đã thực sự đem những điều ấy áp dụng vào đời sống.

Vì không thể trực tiếp trao đổi hướng dẫn như thế, chúng tôi viết những dẫn nhập này, mong giúp cho nhiều người, vốn có lòng ngưỡng mộ thánh nhân nhưng vẫn còn đang đứng ở xa xa, đánh tan được những ngập ngừng e sợ, và cũng mong đem lại được cho họ những lời chỉ dẫn sơ lược cơ bản để nhờ đó họ có thể thực hiện được nỗi ước ao đọc Thánh Gioan Thánh Giá mà không đến nỗi liều lĩnh. Những trang này có thể cũng còn hữu ích ngay cả đối với một số độc giả đã từng say mê “học thuyết bổ dưỡng súc tích” của vị tiến sĩ huyền giao, đi đến chỗ biết khéo thưởng thức món lương thực quen thuộc mà kinh nghiệm bản thân đã cho họ biết rõ là bổ ích thế nào rồi.

Thánh Gioan Thánh Giá viết cho những ai?

Để tránh cho chúng ta khỏi nhọc công đưa ra những ý kiến riêng tư về vấn đề này, chính Thánh Gioan Thánh Giá, ngay trong lời tựa cuốn Đường Lên Núi Cát Minh đã lưu tâm xác định rõ ngài nhắm viết cho những ai: “Tôi cũng nghĩ rằng dù người ta có viết về đề tài này hoàn chỉnh và trọn hảo hơn cách tôi viết ở đây, thì cũng chỉ một số ít có thể thưởng thức được, vì rằng ở đây không bàn đến những điều nặng về luân lý và thú vị đối với tất cả những người theo đường tâm linh mà lại thích đạt đến Thiên Chúa bằng những sự êm đềm thú vị, nhưng là bàn đến một học thuyết cốt yếu súc tích và vững chắc cho cả hai nhóm người nói trên, nếu họ muốn đi qua trạng thái trần trụi tâm linh mà tôi đang nói đây. Mà mục đích chính của tôi cũng không phải nói với hết mọi người, nhưng chỉ nhắm đến một số người trong hội dòng của chúng tôi đang dõi theo dấu chân các vị khai sáng ở núi Cát Minh, cả tu sĩ và nữ tu, là những người đã yêu cầu tôi viết – và là những người đã được Thiên Chúa ưu ái đặt lên triền dốc của ngọn núi này: những người này sau khi đã lột bỏ hẳn những điều thế tục của đời này, sẽ hiểu rõ hơn học thuyết về sự trần trụi tâm linh.”[5]

Như thế, ngài viết chủ yếu là cho các nam nữ tu sĩ Cát Minh để đáp lại lời yêu cầu của họ[6]. Nói như vậy phải chăng là bảo rằng những người khác không thể rút được lợi ích nào nơi các tác phẩm của ngài? Trái lại, chẳng phải là chính thánh nhân đã rõ ràng nhắm tới những người ấy khi viết rằng “cho cả hai nhóm người nói trên, nếu họ muốn đi qua trạng thái trần trụi tâm linh” đó sao? Nói rằng một học thuyết được xây đắp với chủ ý trực tiếp nhắm tới một nhóm người nhất định nào đó (chủ ý ấy sẽ ảnh hưởng đến văn phong, đến việc chọn lựa các hình ảnh minh họa cũng như các trường hợp cụ thể được nêu làm ví dụ áp dụng) thì không có nghĩa là học thuyết ấy tự nó chỉ có giá trị đối với nhóm người ấy mà thôi. Tác giả vốn là một người không hề có một tham vọng trần thế nào, đã khiêm nhường tự giới hạn như thế, nhưng sự kiện ấy không cho phép chúng ta được quên đi tầm mức phổ quát gần như đương nhiên của một học thuyết đã trở thành sáng giá nổi bật từ ngày Thánh Gioan Thánh Giá được tôn phong tước hiệu Tiến sĩ Hội thánh.

Vả lại, rất nhiều lần, chính Thánh Gioan Thánh Giá cũng đã cảm thấy rằng những kẻ nghe ngài và đọc ngài không chỉ giới hạn trong số những người ngài đã trực tiếp nhắm tới. Sự trung thực và hợp lý với chính giáo huấn của mình đòi ngài phải đi đến chỗ đem lại cho giáo huấn ấy một chiều kích phổ quát. Rất nhiều ví dụ được trưng dẫn để minh họa học thuyết của cuốn Đường Lên Núi Cát Minh là những ví dụ lấy trong đời sống Kitô hữu nói chung chứ không phải lấy ở đời sống tu sĩ Cát Minh. Đành rằng, trên nguyên tắc, cuốn Đường Lên Núi Cát Minh chính yếu là nhắm tới các tu sĩ nam nữ dòng Cát Minh. Tuy nhiên cũng phải đem áp dụng cho toàn bộ tác phẩm của thánh nhân, câu nói của ngài trong tác phẩm Ngọn Lửa Tình Nồng, qua đó ngài khẳng định một cách trang trọng tính cách phổ quát của tác phẩm: “Tôi muốn nói rõ điều ấy ở đây, vì đó là điều rất mực cần thiết, không những cho các tâm hồn đang tiến bước vững vàng, mà còn cho bất cứ ai đang tìm kiếm Đấng Chí Ái của mình.”[7]

J. Baruzi đã nói lên điều ấy trong những dòng có vẻ rất sát thực tế: “Thánh Gioan Thánh Giá đã viết, trước hết là cho các nam nữ tu sĩ dòng Cát Minh. Câu nói ngài khẳng định với ta điều ấy [8], giờ đây đang gói ghém tất cả sự thật của nó. Nó đã nảy ra nơi Thánh Gioan sau khi ngài đã phải buồn bã nhìn đến những người không được ai thông cảm, phải nghiêm khắc nhìn về những vị linh hướng giả hiệu, sau hết là tức tối nhìn về những kẻ chỉ thích những dịu ngọt hời hợt về tâm linh, để rồi ngài chỉ còn biết quay về với những ai đã cố gắng từ bỏ mọi dính bén vật chất, và nhờ vậy mà “có thể hiểu rõ hơn cái học thuyết về sự trần trụi tâm linh”. Đó là cử chỉ của một con chim khép cánh, nhưng không vì thế mà ta lại quên rằng nó đã có một dự phóng tung cánh bốn phương – vâng, ta không được phép quên rằng dự định của ngài vốn là một dự định mang tính phổ quát. Một người dù ở rất xa các đan viện Cát Minh, nhưng nếu thực sự đạt được sự từ bỏ thế gian và được biến đổi trong Thiên Chúa, thì cũng là đang trèo lên đỉnh núi Cát Minh.” [9]

Dù sao, phải xua tan đi bóng ma của những hiện tượng lạ thường: Những thị kiến, những mặc khải, những việc bay bổng thân xác lên cao… Thánh Gioan Thánh Giá là vị thánh của truyền thống Hội thánh. Ngài viết cho những ai đã quyết chí, và không gì hơn ngoài sự quyết chí, quyết ẵm lấy cây Thập giá mà trên đó Đức Kitô đã chết trong sự trần trụi cùng cực để giao hòa và hiệp nhất nhân loại với Thiên Chúa trong ân sủng, không được phép giấu kín ánh đèn dưới đáy thùng, dù cái thùng ấy là một dòng tu đã lan rộng có mặt khắp nơi trên thế giới.

Tuy nhiên, cũng cần phải hiểu tính phổ quát nói trên một cách đúng đắn. Những người mà Thánh Gioan Thánh Giá nhắm tới là những người đã say mê sự thánh thiện, hay ít ra là có thể đi đến chỗ say mê đó: Họ là những người đang cất bước trên đường vươn tới đỉnh núi Cát Minh. Con số những người ấy tất nhiên chỉ là một số ít. Cũng có người đã nhận xét rất đúng rằng: Nếu Thánh Gioan có muốn viết cho tất cả mọi người đi nữa, ngài cũng chỉ nhằm nói với họ khi họ đã đạt đến một trình độ nào đó trên đường tâm linh [10].

Chúng ta dễ đoán được ngay, những suy tư ấy sẽ đưa đến hệ quả cụ thể thế nào trong việc hướng dẫn các linh hồn. Vì thế, cần xác định rõ, căn cứ trên kinh nghiệm thực tế hơn là dựa vào những biện luận thuần lý.

Trước hết, có những người mắc những khuyết tật trầm trọng về tâm thần, không thể cho họ đọc Thánh Gioan Thánh Giá, vì họ không thể nào đi vào con đường của ngài, dù chỉ là một bước tập luyện sơ khởi. Phủ nhận hoặc khinh thường những hậu quả trầm trọng thực tế của những nguyên nhân về thể chất (nguyên nhân thể lý, và ở đây đặc biệt về tâm lý) là một ảo tưởng nguy hiểm, thậm chí là một sự ngây ngô đáng tội. Có những tâm hồn dị dạng, còn kỳ dị hơn những cơ thể dị hình, việc săn sóc các tâm hồn ấy, trước tiên phải dành cho các bác sĩ chuyên khoa về tâm bệnh. Những trường hợp quá mức ấy thiết tưởng đã quá rõ, không cần phải bàn thêm.

Mặt khác, trong tác phẩm của Thánh Gioan Thánh Giá, nếu người ta dừng lại ở những phần không phải là phần độc đáo nhất của ngài – như những lời khuyên tu đức mà ngài đưa ra khá nhiều chẳng hạn – thì đương nhiên có thể đưa cho tất cả những ai đang cần học từ bỏ và hy sinh. Nhưng làm như thế là không lý gì đến những đòi hỏi đích thực của ngài và có nguy cơ làm sai lệch học thuyết ngài. Bởi lẽ phương pháp tu đức của Thánh Gioan Thánh Giá chủ yếu là để hướng đến huyền giao, và chắc rằng đó là lý do tại sao chủ thuyết của ngài mang tính cách kiên quyết không khoan nhượng. Tệ hơn nữa, làm như thế là người ta đã dùng Thánh Gioan Thánh Giá vào một mục đích mà các tác giả chỉ chuyên về tu đức cũng có thể giúp đạt tới được, có khi còn có thể giúp tốt hơn; và có lẽ các tác giả này lại thích hợp hơn với mục đích vừa nói.

Hơn nữa, vì chân lý đôi khi đòi hỏi phải được trình bày với những nét biện biệt vi tế của nó cho nên còn phải nói thêm rằng, ngay cả những trường hợp mà ơn gọi huyền giao không được rõ ràng, sự tiếp cận (dầu chỉ gián tiếp hay chỉ một phần nào đó) với tư tưởng cường dũng của Thánh Gioan Thánh Giá vẫn có thể đem đến những kết quả vô cùng phong phú. Ta có thể dùng nhiều kiểu nói khác nhau: đồng cảm về tâm linh, đồng điệu về tinh thần, hoặc nói như Paul Claudel: những tâm hồn cùng huyết thống… để chỉ một sự kiện có thật, ấy là: Nhờ học thuyết của Thánh Gioan Thánh Giá, một số người đã đạt tới một cuộc sống mới, có thể bề ngoài vẫn tầm thường dung dị nhưng tất cả động lực của nó lại ở nơi những viễn tượng cao vời, đã được mở ra trong những trang siêu việt nhất của cuốn Ca Khúc Tâm Linh hay cuốn Ngọn Lửa Tình Nồng. Về điểm này, dường như địa hạt để cho tư tưởng của Thánh Gioan Thánh Giá có chỗ đem ra ứng dụng còn rộng lớn hơn nhiều so với điều ta tưởng ban đầu. Có những tâm hồn đã lún sâu vào những thói hư tội lỗi, chỉ có thể chỗi dậy từng lúc đều đặn để tiếp tục chiến đấu khi được khích lệ bởi luồng sinh khí mãnh liệt thổi đến từ đỉnh cao mà thánh nhân vẽ ra trước mắt chúng ta. Đó là phương pháp trị liệu bằng tương phản đã được chứng nghiệm bằng nhiều trường hợp không có gì là ngoại lệ lắm. Đối với một số tâm hồn đã rớt xuống vực thẳm quá sâu, chỉ có vẻ đẹp huy hoàng của đời sống kết hiệp mật thiết với Thiên Chúa mới đủ sức làm cái đối trọng khử được hấp lực mãnh liệt của hố thẳm từ bên dưới.

Điều ấy khiến chúng tôi nghĩ rằng: Nếu viện lẽ chỉ có một số người tỏ ra thực sự có khả năng sống đời huyền giao để bác bỏ việc phổ biến học thuyết của Thánh Gioan Thánh Giá (phổ biến hiểu theo nghĩa tốt của từ này) thì thật là sai lầm. Phải chăng chúng ta nên đặt vấn nạn ngược lại: Sở dĩ các tâm hồn có khả năng sống đời huyền giao quá ít ỏi như vậy, phải chăng nguyên do chính là vì chúng ta đã quá ít khi nói về đời sống huyền giao, về học thuyết của Thánh Gioan Thánh Giá, như lẽ ra đã phải được thực hiện? Có thể nói, quan điểm của triết gia Bergson và của sử gia Brémond mà chúng tôi đã trưng dẫn ở những trang đầu của phần dẫn nhập này rõ ràng là đã dựa trên những luận cứ có giá trị phổ quát. Nếu như sự thiếu cẩn trọng và thiếu chừng mực trong việc sử dụng ngôn từ có thể gây ra những hậu quả tai hại, đáng tiếc, ngay cả cho những người đã được chuẩn bị đầy đủ nhất để được nghe nói về đời sống huyền giao; thì một thực tế khác cũng đúng không kém gì – có lẽ còn đúng hơn nữa – là có rất nhiều người đã không biết đến ân sủng đang có nơi họ hay không dám tin rằng là có, mãi tới ngày Thánh Gioan Thánh Giá, hoặc đích thân hoặc qua tác phẩm của ngài, đã đến với họ, đẩy nhẹ một cái, mới giúp họ ra đi lên đường vượt núi. Nhìn từ góc độ ấy, lịch sử đời sống huyền giao trong Hội thánh, phải chăng là lịch sử của những sự kết tụ nối tiếp nhau quanh một vị thánh, nam cũng như nữ, như quanh một tâm điểm? Rõ ràng là ngày nay một sự kết tụ tương tự dường như đang xảy ra chung quanh các tác phẩm của Thánh Gioan Thánh Giá. Hoài nghi về điều ấy sẽ gây thiệt hại cách riêng cho những người đang chịu ảnh hưởng của ngài.

Thật là một sự đau lòng nhưng đồng thời cũng là một sự thôi thúc khi phải ghi nhận rằng sự kết tụ nói trên lẽ ra phải lan rộng nhiều hơn là tình trạng đang có hiện nay.

Nhưng có người sẽ bắt bẻ rằng: Làm sao dám nghĩ là có thể đem học thuyết của Thánh Gioan áp dụng cho đa số các tâm hồn, khi mà một cám dỗ nhỏ mọn cũng đủ cho thấy là họ quá yếu đuối? Liệu có thể nói về tình yêu hoàn hảo cho những người không thể vượt khỏi một đời sống tội lỗi hay không thể chấp nhận một đau khổ nào?

Đáp lại vấn nạn ấy, phải nói rằng chính tình yêu – điều duy nhất mà Thánh Gioan Thánh Giá nói với chúng ta – và chỉ có tình yêu mới cứu được những tâm hồn quá yếu đuối như vậy; chỉ có tình yêu mới cho họ hiểu được ý nghĩa tích cực của đau khổ như thánh nhân đã cho thấy. Thái độ tâm linh về đức nghèo khó và trông cậy, là điều làm nền móng cho học thuyết của Thánh Gioan Thánh Giá, không thể là chuyện đã rõ trước là bất khả, là cấm kỵ đối với bất cứ ai.

Đứng trước lý tưởng về sự hoàn thiện của Tin mừng, mọi tâm hồn đều là những kẻ tàn tật. Có thể đối với nhiều người, lời mời gọi của Thánh Gioan Thánh Giá sẽ là cơ hội để chuyển mình mà họ chờ đợi.

Chúng ta phải hết sức tránh việc hạ thấp học thuyết của ngài cho hợp với tình trạng thực tế của các tâm hồn, nhưng đúng hơn, phải cố gắng, một cách trung thực giúp các tâm hồn mở rộng ra với những đòi hỏi mà học thuyết của ngài có quyền đặt ra cho họ.

Còn về việc giúp cho từng cá nhân cụ thể thực hiện những huấn thị thánh nhân đã đưa ra thì nên hành sử cách cẩn trọng. Thời nào cũng thế, người ta có lý khi nhắc nhở về những tác hại của việc đọc Thánh Gioan Thánh Giá quá sớm, thiếu chuẩn bị, dù rằng đôi khi sự nhấn mạnh này có nguy cơ khiến đọc giả trở nên e dè nhát đảm. Bất cứ ai đã đọc Thánh Gioan Thánh Giá và tự kể mình đã thực sự trở nên môn đệ ngài, đều cần phải xem xét kỹ mảnh đất mình sẽ gieo vãi hạt giống. Đừng làm như những kẻ gieo vãi lời kêu gọi của thánh nhân cách mù quáng bừa bãi trong bất cứ cuộc gặp gỡ cá nhân nào. Đành rằng học thuyết trong cuốn Đường Lên Núi Cát Minh chỉ là minh giải cho những đòi hỏi về sự hoàn thiện mà trong Tin mừng Đức Kitô đã đề ra cho các môn đệ Ngài, nhưng cả về học thuyết ấy lẫn những đòi hỏi này, đều phải nói rằng: “Không phải mọi người đều hiểu được cả đâu” (Mt 19,11).

Như thế, một đàng, khi hướng dẫn riêng từng người, cần phải hết sức thận trọng dè dặt, như chính thánh nhân đã căn dặn rõ khi nói về việc mời gọi người này hoặc người kia bước vào đời sống chiêm niệm; nhưng đàng khác, khi giới thiệu học thuyết của Thánh Gioan cho công chúng, thì hãy trình bày không phải như một học thuyết bí truyền nhưng như là một học thuyết được cống hiến cho tất cả những ai chịu chấp nhận trả đúng cái giá cần phải trả. Chính thánh nhân cũng không nói khác hơn người đương thời, và người đương thời với ngài hẳn cũng có những lỗi lầm yếu đuối như chúng ta thôi, chẳng khác bao nhiêu. Thế thì thử hỏi liệu có gì là sai lầm khi chúng ta theo ngài mà lặp lại lời ngài, không cường điệu mà cũng không giảm thiểu, để bảo rằng đời sống huyền giao là đời sống được đề ra chung cho mọi tâm hồn say mê lý tưởng, và rằng mọi tâm hồn có thể hy vọng đạt tới đời sống ấy, và rằng Thiên Chúa hoàn toàn làm chủ các ân huệ của Ngài và Ngài không hề bị bó buộc đối với bất cứ ai?

Khi nói về những ân tứ huyền giao đầu tiên, Thánh Gioan Thánh Giá có viết: “Tâm hồn phải hết sức ước ao được đạt tới những điều mà nó không thể nào biết được ở đời này và là những điều lòng nó không thể nghĩ ra được” [11].

Sau này, nhân nói về một trong những ân tứ cao vời nhất được mô tả trong Ca Khúc Tâm Linh, ngài còn viết: “Như thế, điều rất đáng ước mong là mỗi tâm hồn đều khấn xin ngọn gió của Thánh Thần thổi qua thửa vườn của mình”.[12]

Tác phẩm của Thánh Gioan Thánh Giá nhằm nói những điều gì?

Nhiều người đã khởi đầu bằng việc đọc thánh nữ Têrêxa thành Avila trước khi đọc tác phẩm của cộng sự viên của thánh nữ. Họ thích thú với vẻ lôi cuốn của những lời cảm thán tuyệt vời của thánh nữ đối với bí tích Thánh Thể, họ như ngây ngất trước những lời âu yếm thiết tha ngài nói vơi Đấng Cứu Thế và trước Đức Trinh Nữ và trước bao nhiêu trang đầy rung động với những tâm tình thân thiết riêng tư. Đem so sánh, những chương đầu của cuốn Đường Lên Núi Cát Minh cho họ cái ấn tượng chỉ gặp được những cây cỏ cằn cỗi vùng hoang mạc, và ngay cả chúng đôi lúc cũng lại biến mất nhường chỗ cho những đụn cát khô khốc và trơ trụi đến tuyệt vọng. Thỉnh thoảng mới gặp được một vài ốc đảo xanh tươi, đẹp thật đấy, nhưng lại quá hiếm hoi. Sao thánh nhân lại không nói đến thánh lễ, đến lòng yêu mến Đức Trinh Nữ, đến cuộc khổ nạn của Chúa? Có những độc giả bị chưng hửng cách não lòng đã buột miệng kêu than như thế.

Tuy nhiên, thánh nhân viết là viết cho những người mà ngài biết là đã đủ am hiểu về những điều ấy và đã sống theo đó. Ai muốn yên tâm thì cứ việc đọc lại tiểu sử của ngài, sẽ thấy ngài cử hành thánh lễ với lòng sốt sắng thế nào, sẽ thấy có lần trong thời gian tuần thánh, ngài đã cảm thụ nơi thân xác mình những đau đớn của cuộc khổ nạn Chúa như thế nào, và sẽ thấy mỗi khi buồn phiền ngài đã cất lên những ca khúc ngợi khen Đức Maria với một tình yêu thơ trẻ như thế nào.

Nếu ngài không đề cập đến những chủ đề lớn trên kia, chính là vì ngài có điều khác phải nói, điều khác này chưa ai nói với ngài, và sau ngài người ta chỉ có thể nói lại bằng cách trích dẫn lời ngài mà thôi. [13]

Ngài chỉ cho các Kitô-hữu đang khát khao nên thánh biết con đường đưa thẳng đến gặp gỡ Thiên Chúa. Trong mọi hoàn cảnh và mọi bậc sống, trong các việc đạo đức cá nhân cũng như trong phụng vụ, có một thái độ tâm hồn cần thiết cho những ai muốn lên tới đỉnh núi Cát Minh. Dù ngọn núi của đời bạn ra sao đi nữa, vẫn có một cách trèo lên bằng những con đường dốc đứng: Đó chính là điều mà kẻ đã từng thực hiện trước bạn muốn chỉ vẽ cho bạn. Trong mọi đời sống tâm linh, dưới những vẻ thể hiện bên ngoài muôn màu muôn sắc, vẫn có một đường lối nguyên tắc duy nhất, là đường lối đã được ngòi bút của Thánh Gioan Thánh Giá vạch ra, trước tiên là trong bức vẽ “Ngọn núi hoàn thiện” và sau là trong những lời minh giải các thi khúc của ngài.

Có người đã viết được rất chí lý rằng: “Trong lãnh vực trí thức thuần túy, bộ “Tổng luận thần học” (của thánh Tôma Aquinô) có vai trò như thế nào – một tổng hợp có tầm mức phổ quát và có tính cách dứt điểm, tuy không loại trừ những công trình nghiên cứu khác, nhưng có khả năng chỉ định trước chỗ đứng cho các công trình ấy – thì tác phẩm của Thánh Gioan Thánh Giá cũng có vai trò tương tự trong lãnh vực trí thức thực hành, là loại trí thức chỉ cho người ta biết về những con đường dẫn bước tới Thiên Chúa. Tất cả các tác phẩm bàn về đời sống tâm linh (hoặc là những sách viết từ trước mà ngài giả thiết là người ta đã biết, hoặc những sách do chính ngài gợi hứng cho người ta sau này đọc theo diễn trình cuộc sống của Hội thánh) hoặc bàn về khía cạnh đặc thù nào đó của đời sống tâm linh, về một cách thực hiện cụ thể nào đó trong việc đi đến với Thiên Chúa, dưới hình thức một lòng tôn sùng đạo đức nào đó, tất cả đều phải được đọc dưới ánh sáng các nguyên tắc vị thánh tiến sĩ đã đề ra.

Toàn bộ tác phẩm của Thánh Gioan Thánh Giá chỉ là bức tranh mô tả việc Thánh Thần nắm lại trong tay Ngài con người thụ tạo, ô trọc và què quặt, để biến cải sinh hoạt của nó, một sinh hoạt bị liệt nhược về cả hai mặt tâm lý cũng như luân lý, và có thể giúp nó đạt được một cung cách thần diệu (nên lưu ý rằng: Hình như không bao giờ thánh nhân dùng đến từ “phương pháp” – điều này bao hàm rất nhiều ý nghĩa) trong việc suy nghĩ, mến yêu và hành động. Như tất cả những ai lạc quan đứng đắn, thánh nhân không ngần ngại nêu rõ tầm cao của lý tưởng phải đạt tới cũng như những khó khăn đáng sợ phải vượt qua. Ngài biết rằng sức mạnh mà ngài đang trông nhờ là một sức mạnh không bao giờ cạn kiệt. Khi đạt tới cùng đích, tức là đạt tới sự kết hiệp nên một với Thiên Chúa mà mỗi trang sách đều nói tới, linh hồn sẽ chỉ còn là một dụng cụ hết sức uyển chuyển trong bàn tay Thiên Chúa; nó sẽ hoàn toàn được lôi cuốn vào sự vận hành của tình yêu, đang nối kết Chúa Cha và Chúa Con trong Thánh Thần, giữa cung lòng Thiên Chúa Ba Ngôi. Nó sẽ sống trọn lời nguyện xin của Đức Kitô trong đêm tiệc ly: “Xin cho chúng được nên một như Chúng Ta là một” [14].

Dường như Thánh Gioan Thánh Giá chỉ nói có một điều ấy thôi. Vượt qua mọi phức tạp rắc rối của bản văn, xuyên qua những công thức thuộc về mọi thời đại nhất định trong lịch sử văn hóa và thần học, dưới những hình ảnh có khi vay mượn của một thời kỳ lịch sử đặc trưng, nếu chúng ta nắm được điều duy nhất nói trên, chúng ta có thể “đặt mình vào trong chính tư tưởng của ngài [15] và bắt gặp được sự đơn thuần trong trực giác nguyên thủy của ngài” [16]. Trực giác ấy, ta có thể tóm lược như sau: Làm thế nào mà kêu xin, đón nhận và phát huy được sự biến cải do bởi Thần Khí Thiên Chúa toàn năng và vô cùng thuần khiết, thực hiện cho cái con người vốn ô trọc và yếu nhược của chúng ta, biến cải về cả hai mặt “thể” và “dụng” (être et agir).

Hình ảnh tuyệt vời nhất đã giúp thánh nhân diễn tả cái trực giác ấy là hình ảnh khúc cây rực cháy bởi lửa thiêu. Nhờ dùng hình ảnh này như hạt nhân ở giữa, tác phẩm Ngọn Lửa Tình Nồng đã tổng hợp được tất cả giáo huấn của Thánh Gioan Thánh Giá. Ngay cả hình ảnh đêm tối, tuy giàu chất tượng trưng hơn nhưng không cho thấy rõ tính cách đơn thuần trong trực giác nguyên thủy của vị tiến sĩ huyền giao cho bằng hình ảnh trên.

Đó là vấn đề sinh tử, mà quả là sinh tử, đối với chúng ta là những thụ tạo hư hèn: Sống chính sự sống của Thiên Chúa, hưởng dụng được những tài nguyên vô cùng phong phú nơi hoạt động của Thiên Chúa, đem cái hệ số của toàn năng Thiên Chúa đặt trước những khả năng khiếm khuyết của chúng ta để được bội tăng, thổi lồng vào hồn chúng ta chính hơi thở của Thiên Chúa, thực sự trở nên những đứa con của Thiên Chúa, thông dự vào thần tính, và hành động trong tư thế ấy.

Dù một số người có nghĩ thế này hay thế khác, và dù khác nhau thế nào đi nữa, chúng ta cũng có thể nói rằng bốn tác phẩm chính của vị huyền giao, như ngày nay chúng ta đang có, làm thành một tổng thể đầy đủ. Hai cuốn Đường Lên Núi Cát MinhĐêm Dày cho ta thấy, trong cuốn thứ nhất thì trình bày nỗ lực bản thân của mỗi tâm hồn đang tiến bước hướng về Thiên Chúa, với sự trợ giúp của ân sủng, đang cố gắng thực hiện sự lột bỏ; cái nỗ lực riêng của mỗi cá nhân ấy sẽ không bao giờ hoàn toàn xong như vẫn được ngầm chứa trong những tác phẩm kia; cuốn thứ hai thì cho thấy tác động thanh luyện của Thiên Chúa mà linh hồn thu nhận. Đó là hai khía cạnh, đôi khi song hành, của cùng một giai đoạn thường là đau nhức trong đời sống tâm linh. Rồi đến cuốn Ca Khúc Tâm Linh thì nằm trong những viễn tượng của cuộc “Hôn phối huyền giao”, những viễn tượng hoàn toàn hướng về phía ánh sáng, đi tiếp lộ trình bắt đầu từ điểm mà cuốn Đêm Dày đã ngừng lại: Đó là tất cả vẻ huy hoàng rực rỡ của sự kết hiệp nên một với Thiên Chúa, trong niềm vui của một tình yêu đã được ân hưởng ngay tự đời này. Cuối cùng, cuốn Ngọn Lửa Tình Nồng mô tả tột đỉnh của sự kết hiệp nên một, cái tột đỉnh mà chắc chắn không phải ai cũng đạt tới được ở đời này, nhưng vẫn nằm trong lộ trình đã được phác ra ngay từ những trang đầu của cuốn Đường Lên Núi Cát Minh. Lộ trình này chứa đựng toàn bộ con đường mà con người nhân thế trải qua, từ khi con người ấy quyết định tự hiến thân cho Thiên Chúa, một cách dứt khoát, cho đến lúc tình yêu của Thiên Chúa tuôn đổ vào tâm hồn với một cường độ mãnh liệt đến mức làm cho con người chết đi trong niềm hoan lạc không còn thuộc về cõi thế trần này nữa. Bức họa “Ngọn núi hoàn thiện” trình bày khái lược tính toàn thể cũng như tính duy nhất của lộ trình ấy một cách rất gợi hình. Có thể nói tất cả sự khai triển của Thánh Gioan Thánh Giá đã được phác họa trước trong bức hình nơi trang đầu cuốn Đường Lên Núi Cát Minh.

Tác giả đã vẽ ra lộ trình ấy là con người như thế nào?

Việc Thánh Gioan Thánh Giá sống trong một môi trường đặc biệt, được đào tạo về trí dục khác hẳn chúng ta, rồi quá khứ xa xôi của thời đại mà ngài sáng tác, tất cả những điều đó có thể khiến chúng ta gặp khó khăn trong lúc đọc tác phẩm của ngài. Nói như vậy có vẻ hơi lạ đối với những ai dễ dàng vượt qua hình thức bên ngoài để chỉ chú tâm tới cốt lõi thiết yếu của một học thuyết. Thế nhưng đó là một sự kiện cần phải được lưu ý. Quả vậy, trong số những người mà vị tiến sĩ huyền giao đã lôi cuốn, rất nhiều người chưa có được một vốn liếng trí thức căn bản đầy đủ để gác bỏ lớp áo thường tình nhân thế phủ bên ngoài và giữ lại các chân lý mà tự bản thân chúng, vốn không thuộc về thời gian và không còn là của riêng một nền văn hóa này hơn là một nền văn hóa khác.

Thánh Gioan Thánh Giá là người Tây Ban Nha, một người xứ Castilla chính gốc: Ngài sinh ra tại Fontiveros thuộc miền cổ Castilla. Thánh nhân đã đưa vào tác phẩm mình một chút nào đó sự cuồng nhiệt và tính không khoan nhượng, là tính chất đặc trưng của xứ sở ở phía Nam dãy núi Pyrénées. Muốn hiểu rõ điều ấy cần phải thấy những thân thể bị kéo dài ra theo chiều cao đến mức mất cân đối va những ngọn lửa vươn cao mãi trong các họa phẩm ông Le Greco ở Toledo đang vẽ ra trong lúc mà chỉ cách xưởng vẽ của họa sĩ có vài bước, Thánh Gioan Thánh Giá đang Chúa chịu sự thử thách khủng khiếp là bị cầm tù.

Sinh năm 1542, qua đời năm 1591, ngài là người dân thành Castilla của thế kỷ XVI, thời hoàng đế Felipe đệ nhị, thời vàng son của nền văn học Tây Ban Nha. Nhìn từ góc độ ấy ta dễ nhặt được trong tác phẩm của ngài những lối diễn tả, những ví dụ cụ thể, những nhận định mà chỉ có thể thẩm lượng được khi đem đặt vào khung cảnh lịch sử thời ấy.

Tính triệt để mà Thánh Gioan Thánh Giá thừa hưởng của thời đại và huyết thống dường như càng tăng thêm nhiều do sự đào tạo triết học ngài hấp thụ ở đại học Salamanca. Cái văn khiếu thích những sự biện biệt, phân chia, mà ta thấy rõ nhất trong hai tác phẩm Đường Lên Núi Cát MinhĐêm Dày, cái nhu cầu muốn quy tất cả về những nguyên tắc chính yếu, vững chắc và sắc bén như những lưỡi kiếm thép, cái nhân sinh quan làm nền tảng cho bố cục chung của hai tác phẩm ấy, và rất nhiều điểm chi tiết khác cho ta thấy ảnh hưởng của viện đại học Salamanca thời danh đã chi phối như thế nào lên vị tiến sĩ huyền giao.

Nhưng xin hiểu cho điều chúng tôi muốn nói đây. Chúng tôi không muốn gợi ý – như một tác giả hơi vội vàng nọ đã làm khi viết về một vị thánh khác – rằng nếu Thánh Gioan Thánh Giá là một người Pháp sống cùng thời với chúng ta thì về một vài điểm, có lẽ ngài sẽ viết ngược lại điều ngài đã dạy. Cái nguyên tắc phải hoàn toàn dứt bỏ mọi sự, mà thi sĩ của Đêm Dày đã ca ngợi và truyền giảng, vẫn luôn có giá trị đối với mọi Kitô hữu, dù sống ở thời đại nào và thuộc môi trường nào cũng vậy. Nếu phải thay đổi chút gì thì chỉ là nơi những ví dụ mà ngài dùng để minh họa cho học thuyết của mình, là việc nhấn mạnh đến nguy cơ này hay nguy cơ khác phù hợp với thực trạng ở Tây Ban Nha thế kỷ XVI hơn là với thực trạng ở Pháp vào thế kỷ XX, và nhất là nơi một điều gì đó khó định nghĩa được, điều làm cho một tác giả suy nghĩ và diễn tả theo một cách thức mang dấu ấn những bận tâm và những khát vọng của thời đại mình – mà về điểm này, không hề có hai thời đại nào trong lịch sử nhân loại lại có thể hoàn toàn giống hệt nhau được.

Một ví dụ sau đây đủ làm sáng tỏ điều chúng tôi muốn nói. Một số người ngạc nhiên tại sao Thánh Gioan Thánh Giá lại chống đối dữ dằn như vậy đối với việc tôn kính thái quá các ảnh tượng, chỉ thiếu chút nữa, có lẽ họ đã cho ngài là một kẻ “bài ảnh tượng”.

Tuy nhiên chỉ cần một chuyến du lịch Tây Ban Nha, khảo xét một vài tài liệu được sao chụp, hoặc đọc một số đoạn văn miêu tả viết vào thế kỷ XVI – cuốn Đời tôi (Tự truyện của thánh nữ Têrêxa thành Avila) sẽ cung cấp những ví dụ tuyệt cú! – chúng ta có thể hiểu được cái trò trẻ con (hay phải gọi là cái thị hiếu dị hợm) của những ông những bà khoác lên các bức tượng những y phục chẳng khác gì những con búp bê, phủ lên đó những vàng bạc lụa là nặng trịch. Các ông bà ấy để phần lớn thời giờ của họ vào việc đè bẹp các nhà nguyện dưới những y trang được lôi ra từ phòng khách và phòng khuê, những nhà nguyện mà ở đó chẳng bao giờ họ tưởng đến việc cầu nguyện cả!

Không có gì đáng ngạc nhiên khi thánh nhân cảm thấy mình có lý để chống lại những tệ lạm ấy. Nếu với tính tiết độ và đạm bạc của nghệ thuật thời nay, ta không còn dịp thấy những lời hô hoán gay gắt như roi quất, đã từng bùng nổ trong cuốn Đường Lên Núi Cát Minh, thì đối với chúng ta ngày nay cũng như đối với những người sống ở Tây Ban Nha thế kỷ XVI, chân lý sau đây vẫn không giảm bớt: Các ảnh tượng tất nhiên là phương tiện để tôn kính Chúa và các thánh, khích lệ lòng tôn sùng của ta, tuy nhiên chúng chỉ là một phương tiện chứ không bao giờ được phép đứng trên tinh thần và lòng sùng kính nội tâm mà chúng có phận sự nuôi dưỡng.

Trong rất nhiều điểm, học thuyết Thánh Gioan Thánh Giá sẽ lộ rõ giá trị đích thực của nó, nếu ta biết lưu ý đến bầu khí và những hoàn cảnh lịch sử trong đó nó ra đời. Việc Thánh Gioan Thánh Giá cứ nằng nặc đòi ta phải nắm chắc lấy đức tin và giáo huấn của Hội thánh trong sự tinh ròng của nó, là một phản ứng cho thấy rõ nỗi ám ảnh đầy lo âu của ngài trước những xáo trộn gây nên bởi giáo huấn của những người thuộc phái “Thần ngộ” (Illuminés). Và không cần lịch sử phải nêu tên những nhà linh hướng vụng dại, chỉ nguyên lời tựa của cuốn Đường Lên Núi Cát Minh và những lời hô hoán trong cuốn Ngọn Lửa Tình Nồng cũng đủ cho ta đoán được rõ ràng khuôn mặt của những người ấy.

Cũng nên thêm rằng cần lưu ý đến nhân cách của vị tác giả học thuyết này. Nhân cách ấy chẳng những mang dấu ấn của nơi ngài sinh trưởng phát xuất, mà chính tự thân nó cũng đã có những nét độc đáo đến nỗi toàn bộ tác phẩm đều thấy in hằn rõ nét.

Càng nghiên cứu Thánh Gioan Thánh Giá, chúng ta càng kinh ngạc trước sự phong phú lạ thường. Các năng khiếu này lại được phát huy nhờ những biến cố xảy đến giúp ngài có dịp trở thành người dẫn đạo tuyệt hảo cho các tâm hồn đang trên đường tiến về sự kết hiệp thâm sâu với Thiên Chúa.

Phong tư của một tâm hồn mẫn cảm, của một đầu óc thông minh, lại được triển nở nhờ một nền học vấn đại học tuyệt hảo và nhờ sự tiếp xúc ít ra là gián tiếp với những giới trí thức và thi nhân thuộc về một thời thịnh đạt nhất của nền văn học Tây Ban Nha. Thoạt nhìn qua thì những năng lực ý chí có vẻ ít nổi bật hơn. Một nhà chiết tự có nhận xét rằng: “Trong chữ viết của ngài không có nét nào nói lên rằng: Tôi muốn”. Có lẽ tính chất mềm mỏng nhẹ nhàng của tâm hồn ngài vốn được hoàn toàn phó thác cho tác động của Thiên Chúa, đến độ không còn một sáng kiến nào là không phát xuất từ Thiên Chúa, đã làm cho sự phong phú về ý chí không được nổi bật. Tuy nhiên sự nhặt nhiệm ngài tự đặt ra cho mình ngay từ bước khởi đầu trên Đường Lên Núi Cát Minh, việc thiết lập các đan viện mới được ngài thực hiện với những hiệu quả đáng kinh ngạc, tài điều khiển của ngài được chứng tỏ ở mức độ cao qua các trách vụ được giao phó, những trách vụ rất khác nhau và đôi khi rất tế nhị, rồi rất nhiều quyết định của ngài liên quan đến những vấn đề khác nhau trong cả một cuộc đời có nhiều rắc rối đủ loại: Tất cả những điều ấy chứng tỏ một sự quân bình nội tâm, trong đó ý chí không hề thua kém so với sự phân minh của óc phán đoán và sự tinh tế của cảm tính.

Trên bình diện siêu nhiên, sở dĩ Thánh Gioan Thánh Giá có được vai trò trổi vượt, trước hết là do chính ngài đã sống trọn vẹn những gì ngài viết cho người khác. Những nét đầu tiên do tay ngài phóng bút, là những điều không nhằm để cho ai khác và đòi phải có sự phong phú khoáng đạt của thi ca, chỉ hát lên cảm nghiệm riêng của chính mình ngài. Lời trình khai của các nhân chứng về cuộc đời ngài đủ để thấy kinh nghiệm ấy dồi dào tràn đầy đến mức độ nào. Chính ngài sẽ chỉ rõ sự phong phú ấy do đâu: “Thiên Chúa là Đấng ân ban sự phong phú và ưu việt, về phương diện những hoa quả đầu mùa của thần trí, ngài ban nhiều ít cho những kẻ khởi đầu khai sáng, tùy theo mức độ mà tư tưởng và tinh thần của họ được kế tục lâu dài hay vắn vỏi.” [17] Học thuyết và tinh thần của vị tu sĩ Cát Minh cải tổ đầu tiên ắt phải có được sự kế tục lâu dài.

Nhiều lúc lượng ân tứ hải hà của Thiên Chúa ban cho các vị thánh chỉ có thể hoàn toàn giải thích được do sứ mạng của các vị ấy trong Hội thánh: Sứ mạng soi lối cho nhiều vị thánh khác bằng ngọn lửa đã đốt cháy chính bản thân các ngài (Chính vì thế, chúng ta dễ có xu hướng nghĩ rằng kinh nghiệm của các thánh thuộc về một loại khác đối với kinh nghiệm của người Kitô hữu trung bình).

Nhưng, ngoài kinh nghiệm bản thân, Thánh Gioan Thánh Giá còn thêm vào những kinh nghiệm của rất nhiều linh hồn khác mà ngài linh hướng, hoặc để rút ra từ đó những lời khuyên dạy kẻ khác hoặc dùng chúng để kiểm nghiệm những lời khuyên ấy cách sống động. Đó là cả một kho tàng kinh nghiệm, một trong những kho tàng lớn lao nhất trong lịch sử Hội thánh, mà cuộc cải cách dòng Cát Minh thuở ban đầu đã cung cấp cho ngài. Lúc 26 tuổi, ngài đã có mối thâm giao với mẹ Têrêxa Chúa Giêsu. Trọn cuộc đời, ngài cống hiến phần lớn hoạt động linh mục của mình cho các tu sĩ nam nữ thuộc dòng Cát Minh, và ngoài ra, còn cho tất cả những người tuy sống ngoài khuôn khổ đan viện nhưng vẫn khao khát được biết phần nào về ngọn lửa huyền nhiệm mà những bài thơ của ngài đã ca ngợi mà cũng là ngọn lửa mà người ta có thể đoán biết được qua ánh mắt ngài.

Cả cái khả năng kỳ diệu mà người ta gọi là tài diễn tả, ngài không thiếu. Thánh nữ Têrêxa trong cuốn “Đời tôi”, đã nhận xét rằng việc có thể diễn tả cách rõ ràng các ơn mình cảm nghiệm được, lại là được thêm một ơn mới nữa. Bằng văn vần cũng như bằng văn xuôi, Thánh Gioan Thánh Giá đã nói lên được, chẳng những các nét chính yếu mà cả những cung bậc vi tế nhất trong bản giao hưởng mà Thiên Chúa đã cho ngài nghe thấy.

Chỉ khi nào tiếp xúc thường xuyên và lâu dài với những tác phẩm của vị tiến sĩ huyền giao, ta mới có thể khám phá được tất cả những tài năng đã tạo nên những cá tính đặc biệt vẹn toàn nơi con người ngài. Một trong những người đầu tiên cho xuất bản tác phẩm của ngài đã diễn tả lòng khâm phục của mình như sau: “Nếu qua tư tưởng tuyệt vời và văn phong trác tuyệt của ngài, người ta thấy rõ ngài đã viết ra những điều ấy dưới ánh sáng của một trí tuệ vượt trên trí tuệ loài người, thì chính cái trí tuệ đơn thuần nhân loại nơi ngài cũng không thiếu để viết ra được những điều kín nhiệm của trời cao. Về điểm này, ngài đã có một sự thông hiểu tuyệt vời, nhờ sự học hỏi ở nhà trường cũng như nhờ kinh nghiệm, từ trong các lãnh vực văn chương thi phú, trong việc đọc Thánh Kinh, trong sự biện biệt tinh tế của kinh viện, sự thấu triệt đời huyền giao, sự sung mãn tinh thần và tất cả mọi sự thông hiểu đặc biệt của các thánh, mà tâm trí ngài được trang bị một cách đặc biệt.”[18].

Cuộc sống, lời minh giải cần thiết cho tác phẩm

Như thế, ta hiểu tại sao cần biết qua tiểu sử thánh nhân để có thể đi vào việc đọc tác phẩm của ngài. May thay, đã có một cuốn tiểu sử bằng tiếng Pháp “do một tu sĩ Cát Minh đồng thời là một nhà sử học xuất sắc viết ra” (tức cuốn sách của cha Brunô, theo nhận xét của J. Maritain)[19]. Không cần phải ca ngợi tác phẩm ấy nữa. Đối với những ai đang tự hỏi không biết phải chuẩn bị thế nào để nghiên cứu tác phẩm của vị tiến sĩ huyền giao cho thật bổ ích, chúng tôi chỉ xin khuyên nên tìm đọc cuốn tiểu sử ấy.

Bởi vì Thánh Gioan Thánh Giá thuộc số những người khởi sự bằng cách sống trước những điều mình giảng dạy, như nơi trường hợp của chính Đức Giêsu, Chúa chúng ta. Chúng tôi xin được phép áp dụng vào người môn đệ, những điều mà cha Grandmaison viết về vị Thầy chí thánh, tất nhiên là với những chuyển đổi cần thiết: “Mặc dầu đã hết sức cố gắng ẩn mình đằng sau sứ điệp mình mang đến, một ngôn sứ không thể nào tránh khỏi việc xen mình một phần khá lớn vào chính những lời giáo huấn mình truyền đạt… Do đó chúng ta có quyền mong rằng trong sứ điệp của Đức Giêsu có thể tìm được những mặc khải về chính thân thế của Ngài. Về điểm này, nét độc đáo của Tin mừng chính là ở nơi sự gắn bó mật thiết, phần lớn còn đi đến chỗ đồng hóa, giữa con người và sứ điệp” [20].

Tác phẩm của Thánh Gioan Thánh Giá chứa đầy cuộc đời của ngài, dù rằng không có một dòng nào nói về đời sống ngài. Do đó, khó mà hiểu được tác phẩm nếu không biết đến cuộc đời của ngài, vốn là linh hồn của tác phẩm. Baruzi đã có lý khi viết rằng: “Trong lúc những nhà huyền giao tự thuật về chính mình có nguy cơ làm cho chúng ta không thấy đúng điều được hình thành nơi họ nhưng lại vượt quá tầm mắt họ, thì trái lại, những vị ẩn mình đằng sau tác phẩm lại nhờ vậy mà ghi được chân tướng mình trong những nét vi tế nhất. Thánh Gioan Thánh Giá thuộc nhóm thứ hai này.” [21]

Chắc rằng trong tiểu sử thánh nhân, ta sẽ không thấy được điều gì khác hơn trong tác phẩm ngài. Nhưng có một số nét mà tính chất phi ngã (phi ngã, nếu chỉ thoạt nhìn qua) của tác phẩm có thể để chìm vào bóng tối, sẽ nhờ tiểu sử mà lộ rõ ra ánh sáng. Rồi chúng ta sẽ thấy, trong cuộc sống của ngài cũng rõ ràng chẳng kém gì qua tác phẩm, những đòi hỏi thường là đem lại khổ đau của con đường thánh thiện. Và chúng ta sẽ thấy, còn rõ hơn là trong tác phẩm, sự dịu dàng êm ái của ngài, sự tế nhị tuyệt vời của ngài trong việc dẫn dắt các linh hồn. Thánh Gioan Thánh Giá cũng như mọi vị thánh khác, có một quả tim mềm chảy (mặc dù nói vậy thì tác giả Huysmans sẽ không ưng ý!). Làm sao không xúc động được với sự ưu ái dịu dàng của ngài (Có cần chăng phải thêm rằng lòng ưu ái tự nhiên ấy đã được siêu nhiên hóa, bởi vì nó không bị tiêu hủy song chỉ được nâng cao lên một bình diện khác?) đối với mẹ ngài, với anh em ngài, với các nữ tu Cát Minh mà ngài muốn tận tụy phục vụ, và ngay cả với bà già người Maure mà chẳng một ai muốn giải tội cho. Còn đối với người nữ muốn cám dỗ lôi cuốn ngài vào đường tội lỗi, ngài rất có thể làm như bao người khác, lấy roi mà đánh đuổi, nhưng không! Ngài đã dịu dàng bảo cô ta rút lui sau khi đã giúp cô ta giao hòa với Thiên Chúa.

Với một dáng dấp dè dặt trong việc giao tiếp, gần như không có gì đáng lưu ý, mới gặp ngài thường lúc đầu người ta không khỏi ngỡ ngàng. Nhưng chẳng mấy chốc, ngài để lộ tâm tình của một vị thánh, như cố tình ẩn náu sau vẻ bề ngoài khiêm tốn; sự tốt lành của tâm tình ấy làm cho cặp mắt đen thẳm của ngài rực sáng trên khuôn mặt lúc nào cũng xanh xao. Một khi đã được biết ngài thì khó lòng mà không kính mến ngài được. Ở Segovia, lúc ngài làm tu viện trưởng, hễ mỗi khi ngài có việc đi ra ngoài thị trấn, dù chỉ vài giờ, lúc về, con cái ngài hễ trông thấy là ùa chạy đến để hôn tay hôn áo choàng ngài, chẳng khác nào như để lãnh một ơn đại xá. Nếu ai trong những người chạy ra chào đón ngài có điều gì phiền muộn trong tâm hồn hoặc cơ thể rã rời mệt mỏi, thì không cần được ai báo cho biết, cha bề trên Gioan liền cầm lấy tay kẻ đang cần sự nâng đỡ ủi an, và với một sự đồng cảm bén nhạy trước nỗi đau khổ của tha nhân, ngài nói cho người ấy niềm vui được chịu đau khổ vì tình yêu. Tức thì, như một phép mầu, nụ cười lại nở trên đôi môi trước đó đã quên đi không biết cười là gì nữa.

Uy tín thượng phong của ngài được tỏ rõ nhất là trong việc hướng dẫn trực tiếp mặt đối mặt với các linh hồn. Người ta chỉ mới nói với ngài đôi điều, ngài đã thấy rõ tất cả. Quả là ngài thấu rõ các tâm hồn. Người ta đến với ngài để thú nhận mình là không còn đủ sức chịu đựng đau khổ nữa, thế mà khi rời ngài, người ta lại ao ước được đau khổ nhiều hơn nữa cho Đức Kitô. Ngài quan tâm đến những gì Thiên Chúa thực hiện nơi các tâm hồn, đến nỗi một nữ tu hèn mọn nhất – như lời khai của nữ tu trợ sĩ nọ ở Béas đã cho thấy rõ – cũng cảm thấy được ngài ân cần đùm bọc cưu mang chẳng khác nào như đối với nữ tu Ana Chúa Giêsu, người cộng sự quan trọng của thánh nữ Têrêxa.

Những nét như thế nhiều không kể xiết và giúp ta định rõ về chân dung ngài, và chân dung ấy chiếu sáng lên cả những trang khắc khổ nhất của cuốn Đường Lên Núi Cát Minh.

Những ai nghiền ngẫm lâu ngày, thấm nhuần những dòng ngài viết, sẽ có thể chứng thực về một nguồn sống sung mãn lưu luyến qua những trang sách mà bề ngoài tưởng chừng như chỉ là nặng tính giáo khoa, cũng như nguồn sống ấy đã lưu chuyển qua những biến cố hết sức giàu ý nghĩa đã xảy đến trong cuộc đời trần thế của ngài.

Có rất nhiều tác giả, gồm các nhà văn học, triết học và thần học đã làm nổi bật những nét chính yếu trong tổng hợp học thuyết của vị tu sĩ Cát Minh Têrêxa đầu tiên. Họ đã làm một việc rất hữu ích và đóng góp nhiều khi dày công kẻ những đường nét của bức tranh ấy. Thế nhưng, có lẽ phải thú thật rằng quá nhiều khi, bức tranh ấy chỉ là một cái gì xám nhạt, một bức tranh chết. Sự nghiên cứu lý thuyết về những nguyên tắc của đời sống tâm linh đã làm họ quên đi cái sức sống của chúng, nhất là của những đoạn văn miêu tả trong cuốn Ca Khúc Tâm Linh và trong tập Thi Phẩm của ngài. Quả vậy, ở đây chúng ta đang đề cập đến một điều thuộc về lãnh vực hiện sinh, khó lòng đưa thẳng vào khái niệm hay lồng vào những định nghĩa rõ ràng. Thay vì phân định thành cấp, thành loại dứt khoát, phải chăng chúng ta chỉ nên phác họa ra thực tại sống động của ngài, một con người rất phong phú về nội tâm nên ít khép lại trên chính mình, ngược lại, luôn cảm thấy day dứt muốn thông đạt sự phong phú ấy cho người khác. Sự phong phú đầy sức sống ấy, có được sau khi trải qua những cuộc lột xác đau đớn, trong một ánh sáng đầy phúc lạc đã thôi thúc Thánh Gioan Thánh Giá đi đến chỗ cống hiến bản thân mình đến mức độ mà một trong những khía cạnh độc đáo nhất của các bút tích ngài và cũng là một trong những điều có hiệu lực bồi dưỡng nhất, là đã làm cho các độc giả cảm nhận được sự cống hiến và trao ban ấy cho tâm hồn họ.

Chúng tôi không có ý đem sự viên mãn về học thuyết chứa đựng trong tác phẩm của thánh nhân để đối kháng với đời sống mãnh liệt mà tác phẩm ấy đã chứng tỏ, và cũng không có ý cho rằng điều thứ hai là ưu việt hơn điều thứ nhất. Nhưng, thiết tưởng, quả là một điều tai hại nếu cứ nhấn mạnh quá nhiều về sự chặt chẽ không khoan nhượng trong mặt tư tưởng của tác phẩm, mà lại không đưa cái sức sống ấy ra ánh sáng và đặt trong cùng một sự chú trọng với mặt tư tưởng, cái sức sống thật mãnh liệt đã gợi hứng cho việc trước tác và lan tràn thấm đượm đến cả cách trình bày diễn đạt của tác phẩm.

Khó có thể nói cho đủ được rằng sự sống đã đem lại sinh khí đến mức nào trong những biểu hiện cao vời nhất trong tư tưởng của Thánh Gioan Thánh Giá – sự sống được hiểu dưới mọi dạng thức: sức sống của thứ cảm năng (sensiblité) nhạy bén nhất, sức sống của tâm tình hữu ý tự nhiên (affectivité volontaire naturelle) phong phú nhất, sức sống của thứ tình yêu siêu nhiên nồng nhiệt nhất – và đồng thời phải tránh trộn lẫn ba lãnh vực ấy, dù rằng nhiều khi chúng kết hiệp với nhau rất khắng khít nhuần nhuyễn. Cái sức sống đa dạng đó bộc lộ rõ ràng trong tác phẩm của thánh nhân với những đoạn dài đặt trong vòng ngoặc đơn, tách khỏi mạch văn, làm vỡ tung các luận lý học, những đoạn văn đã lừng danh nổi tiếng. Sự sống ấy như trào vọt ra nơi những lời cảm thán biểu lộ lòng ưu ái siêu nhiên mặn nồng nhất: “Ôi! Giá như những kẻ theo đường tâm linh biết được rằng khi họ không biết dứt bỏ đi lòng ham muốn những điều ấu trĩ chẳng đáng giá gì, thì họ đã đánh mất đi những điều quý giá nhường bao, và mất đi một kho tàng tâm linh phong phú nhường bao!…”[22]; sức sống ấy có thể cảm nhận nơi việc sử dụng một số từ ngữ được ưa chuộng nào đó, trong việc lựa chọn một số ngôn từ biểu tượng đã trở thành những lời tuyên xưng một niềm tin sống động mãnh liệt: Ví dụ như trong đoạn đầu của lời tựa cuốn Đường Lên Núi Cát Minh khi tác giả nói đến những “Bóng tối mịt mùng và những nỗi lao lung về mặt tâm linh cũng như về mặt thế trần mà những tâm hồn diễm phúc ấy thường phải quen gánh chịu…”[23]. Ấy là ở đây chúng tôi chưa nói đến sự sống được diễn tả trong những trang trữ tình nhất và trong các thi phẩm. Những suy tư trên đây cần phải được hiểu về toàn bộ tác phẩm, đến cả những điều xem ra trừu tượng và khô khan nhất, bởi trong tác phẩm ấy sự sống tuôn tràn và làm cho tất cả trở nên sinh động linh hoạt.

Phải đọc Thánh Gioan Thánh Giá như thế nào?

Chắc chắn, như đã từng xảy ra, có thể người ta chỉ nhìn thấy nơi Thánh Gioan Thánh Giá một nhà trí thức cố chấp, gắng hết sức mình để đem ra một nguyên tắc lý giải cho kỳ được những kinh nghiệm vốn hết sức xa lạ với những nguyên tắc. Thế nhưng những ai đã thoáng thấy, qua những điều phân tích trên đây, rằng Gioan Thánh Giá không phải là một nhà thuần túy trí thức, thì cũng sẽ cảm thấy được rằng đọc tác phẩm của ngài không phải là một công việc của trí não mà thôi. Một thái độ nội tâm nào đó, kể cả một sự chính trực nào đó về luân lý, là điều kiện cần thiết phải có. Cần kíp phải tìm được sự hài hòa trước khi bắt đầu đọc những trang cháy bỏng của tác phẩm Đêm Dày hay của tác phẩm Ngọn Lửa Tình Nồng, nếu muốn thọc sâu được vào sự phong phú sống động của chúng. Chỉ có một sự đồng điệu nào đó trong đời sống tâm linh mới có thể giúp đọc tác phẩm của thánh nhân mà nắm bắt được những làn sóng phát ra từ những rung cảm của tâm hồn ngài.

Dĩ nhiên phải bắt đầu đọc Thánh Gioan Thánh Giá với tất cả khả năng của mình. Ngài đã báo trước cho ta biết ngài muốn đem lại cho ta một học thuyết súc tích. Ngài trao cho thế nào, ta phải lãnh nhận thế ấy. Nơi ngài, ta sẽ tìm thấy một nền tư tưởng được xây vững chãi trên tảng đá trí tuệ, tương tự như thành Segovia được xây dựng trên bệ đá của nó. Đứng trước những ngả rẽ lớn, ngài nhất quyết nêu lên những nguyên tắc soi đường chỉ lối và cho ta thấy nguồn ánh sáng duy nhất còn lại, nếu ta dấn bước vào cuộc đăng sơn diễn ra trong bóng hoàng hôn hoặc trong bóng đêm đen đang phủ xuống. Chỉ dùng có một chữ, ngài nhắc đến toàn thể một bộ tổng luận thần học về tín lý hoặc luân lý. Và muốn hiểu được một chương nào đó, cần phải có trong tâm trí tất cả giáo huấn tín lý về sự cư ngụ của Thiên Chúa Ba Ngôi trong tâm hồn những người công chính hoặc về các nhân đức hướng thần.

Chẳng hạn, có cần phải lưu ý đến tầm mức cực kỳ quan trọng của điểm chuyển tiếp trên lộ trình, nơi mà sau quãng đường thênh thang của việc suy niệm, người ta bước sang ngõ hẹp của nguyện ngắm chiêm niệm? Không phải là chuyện rẽ sang lối khác ở một ngã bình an! Quả thật, thánh nhân không phủ nhận rằng có thể có một con đường khác, nhưng ngài không chỉ ra cho chúng ta con đường khác ấy, ngài chỉ nhấn mạnh đến thời điểm quyết định, là lúc quãng đường rộng lớn chấm dứt, không đường đột bất thần, nhưng cứ thu hẹp dần, để rồi phải tiếp tục cuộc hành trình trên một ngõ hẹp và cũng có thể là trên một lối mòn lờ mờ. Chính ở lúc này, ngài đứng trên cả hai quan điểm khác nhau, trình bày về bình an dấu hiệu để nhận ra điểm chuyển tiếp ấy. Ngài dừng lại, bàn rộng và giải thích, để nhấn mạnh một cách đầy ý nghĩa, vì đây chính là cái bản lề chủ yếu trong học thuyết ngài.

Một điều khác cũng đòi chúng ta phải có một cặp mắt nội tâm sắc bén mới nắm bắt được, một khía cạnh có mặt thường xuyên trong học thuyết ngài, và trong thực tế đã tỏ ra là một trong những điều rất có hiệu năng. Chúng ta muốn nói đến điều mà thánh nhân không ngừng nhấn mạnh, là giá trị tích cực của những sự từ bỏ mà ngài đòi hỏi, cũng như của những cơn thử thách phải chịu đựng với tinh thần thuận phục mà ngài đã mô tả. Trong truyền thống huyền giao của Hội thánh, các bậc thầy cũng đã nhấn mạnh đến sự từ bỏ cần thiết cho người phải theo chân Đức Kitô trên đường vác thánh giá. Và nếu đây đã là một điều chung cho tất cả mọi Kitô hữu, thì đối với những ai muốn bước theo chân Chúa gần sát hơn lại càng khẩn thiết hơn. Trước Thánh Gioan Thánh Giá, cũng đã có nhiều tác giả nói đến những đau khổ bên trong cũng như bên ngoài của những người đang đi trên con đường dẫn tới sự kết hiệp thiết thân với Thiên Chúa, bởi vì trên con đường ấy, chủ yếu phải chịu đựng nhiều hơn là hành động. Bao nhiêu lần các giáo phụ cũng như các nhà chú giải đã dùng sách Gióp để mô tả con đường dẫn đến bàn tiệc của khôn ngoan.

Thế nhưng, theo chúng tôi biết, chưa từng có ai như ngài, đã làm sáng tỏ được rằng chỉ một sự từ bỏ hữu ý rất nhỏ đủ làm phong phú rất nhiều, và những sự tước lột nội tâm đau đớn nhất tự nó có sức làm tăng trưởng sự sống. Thánh Gioan Thánh Giá rất nhạy cảm về các mối phúc của Tin mừng. Ngay từ lời tựa của cuốn Đường Lên Núi Cát Minh, ngài đã nhắc nhở cho các linh hồn mà nơi họ “tất cả chỉ toàn là đau đớn”[24] bên trong cũng như bên ngoài, để họ nhớ rằng họ chính là những người “có phúc” [25]. Ngài nói với họ như thế, không phải trong một sự hưng phấn bệnh hoạn phát xuất tự một xu hướng “hiếu khổ” không lành mạnh – vì trong thực tế quả là có một thứ thích thú trong đau khổ như thế và cần phải hết sức tránh – nhưng là để chỉ cho họ thấy rằng sự đau khổ nơi họ chỉ là mặt trái của bức tranh, là cái giá đau đớn cần phải trả cho một công trình mài giũa rất tốt đẹp, đó là tiếng nổ lốp đốp mù mịt khói và khét lẹt của khúc gỗ, sở dĩ ứa rịn những dòng nhựa đen đỉu, như ứa lệ, chỉ là vì nó đang bắt đầu biến thành chất lửa. “Tôi đã tự đánh mất mình, nhưng tôi đã được”, đó là lời ca của tình nương trong cuốn Ca Khúc Tâm Linh, cho thấy rõ những phong phú của sự từ bỏ. Có lẽ những lời cảm thán trong cuốn Ngọn Lửa Tình Nồng lại còn rõ rệt hơn nữa: “Ôi cái ấn lửa thật êm đềm! Ôi vết thương sao mà thú vị! Ôi bàn tay thật mềm! Chỉ một cái chạm nhẹ mà đã nếm được cõi đời đời, hoàn lại hết mọi món nợ! Người vừa giết em vừa đổi chết thành sống” [26]. Trên đường tu đức, chính cái nghịch lý của một sự sống mà lại do sự chết đem đến, là điều làm nền tảng cho việc sử dụng đến phương pháp “thần phi”, và trong những thử thách tiến xa nhất của đời huyền giao, nó chiếu rõ cho thấy cái lao khổ mà các linh hồn phải đón chịu vì tình yêu, đau đớn như một cuộc trở dạ nhưng cũng đem lại sự khai hoa nở nhuỵ như thế. Ai hiểu được điều đó là đã lãnh hội được một trong những khía cạnh chủ yếu căn bản nhất của học thuyết Gioan Thánh Giá, và cũng là đã gặp được một nguồn sáng phong phú vào bậc nhất để soi đường dẫn lối cho mình.

Không thiếu gì những lý do khác đòi người đọc Thánh Gioan Thánh Giá phải tập trung tất cả nỗ lực trí tuệ của mình. Và có lẽ chính vì thiếu sự tập trung trí tuệ ấy mà trong lúc thực hiện, nhiều người đã phạm một số sai chệch. Và đó có thể là lý do tại sao nhiều vị linh hướng tỏ ra dè dặt e ngại về việc đọc Thánh Gioan Thánh Giá.

Tính triệt để, nét đặc thù của vị tiến sĩ huyền giao mà chúng tôi đã nhấn mạnh, được thể hiện trong các tác phẩm, qua những nguyên tắc tuyệt đối không khoan nhượng và qua sự quyết định dứt khoát, mà đẩy đến cùng thì, nếu không được lưu ý trước, có nguy cơ là sẽ vội vã đem ra áp dụng một cách sai lạc. Cần nhớ rằng, các hiểu biết khoa học về đời sống tinh thần, dù là có tính cách áp dụng thực tiễn đi nữa, cũng không thay thế cho đức khôn ngoan thận trọng được. Sự hiểu biết khoa học dạy ta những nguyên tắc phổ quát, chỉ có đức khôn ngoan mới đủ tư cách để chỉ rõ trong từng trường hợp cụ thể cá biệt phải quyết định lựa chọn như thế nào. Cũng cần biết chính Thánh Gioan Thánh Giá cũng thường thận trọng đưa ra những hạn chế và đề phòng đối với tính triệt để của ngài: “Nhưng cần lưu ý rằng, về vấn đề này, mặc dù đã bao lần chúng tôi nói rõ phải lìa bỏ chúng (những điều hiểu biết tâm linh minh bạch nhờ đường lối siêu nhiên) và các vị linh hướng đừng hướng các linh hồn về những điều ấy, cũng đừng tỏ ra khinh dể họ, khiến họ bị co quắp lại và không dám thổ lộ ra nữa; nếu ngăn cản họ không được bày tỏ ra, thì sẽ tạo dịp cho họ rơi vào nhiều điều có hại…” [27]. Cuối cùng, cần phải đọc hết những đoạn viết khác nhau bàn về cùng một vấn đề, nếu muốn nắm được toàn bộ tư tưởng của thánh nhân. Mọi sự sai lệch hầu hết đều bắt nguồn từ một cái nhìn phiến diện và rời rạc từng mảnh. Đó là lý do đưa những nhà giải thích đến chỗ có những lập trường hoàn toàn trái ngược nhau về cùng một vấn đề, vì họ đã không xem xét cho hết tất cả những đoạn cùng đề cập đến vấn đề ấy.

Tóm lại, không nên quá chạy theo các nguyên tắc mà quên đi những châm chước tinh tế trong việc đem ra thực hành cụ thể; nhưng cũng không vì quá thiên về mặt cụ thể mà bỏ quên những nguyên tắc không thể vi phạm được.

Vì những lý do ấy, và còn những lý do khác nữa, chúng ta cần phải vận dụng hết khả năng trí tuệ của mình mỗi khi đọc Thánh Gioan Thánh Giá.

Nhưng đôi lúc con tim lại biết được những điều mà lý trí không nắm bắt được, do đó, cần phải đọc Thánh Gioan Thánh Giá với tất cả con tim mình. Con tim ở đây, chúng ta tuyệt không định nói đến một thứ cảm tính mơ hồ nào đó, nhưng là con tim theo nghĩa của Pascal, và đúng hơn, theo nghĩa của Thánh Kinh, tức là cái năng khiếu giúp ta biết được một cách trực giác nhờ phần ưu việt nhất của lý trí, được những động lực thuộc về tâm tình thúc đẩy mà vượt ra khỏi được những giới hạn trong khả năng cố hữu của nó, và nhờ đó mà chúng ta như có được một thứ linh tính giúp đi vào một sự hòa điệu đồng cảm sâu xa với điều chúng ta muốn tìm hiểu. Có những lúc, dành cho con tim vai trò chính yếu số một lại là điều hay. Quả vậy, kinh nghiệm cho thấy rõ điều đó. Ta tìm được rất nhiều chứng từ trong những lời trình khai của các môn sinh đầu tiên của ngài, và chắc rằng không thiếu những môn đệ ngày nay của ngài cũng có thể làm chứng được rằng: Những trang nồng nhiệt của vị thánh đã tận tình yêu mến tình yêu nhường ấy và đã ca ngợi tình yêu cách tuyệt vời, có thể giúp cho người đọc cảm nghiệm được một sự nâng đỡ như chạm đến tận tâm hồn, giữa những lúc họ bị thử thách khắc khoải, một sự nâng đỡ có tác dụng tốt lành hơn bất cứ lý luận nào. Vì, như chúng tôi đã nói trên kia, trong tác phẩm của Thánh Gioan Thánh Giá có cả chính cuộc đời của ngài và chính sự sống của ngài ở đó. Bất cứ ai đến với ngài không chỉ với tất cả trí tuệ thôi mà còn với cả con tim nữa, sẽ đón nhận được ảnh hưởng của một con người vốn không phải chỉ là một văn sĩ đất Castilla thuộc về thời vàng son của nền văn minh Tây Ban Nha mà còn là của một thánh nhân luôn cúi nhìn các môn đệ mình, cả những người hèn mọn nhất, đang đọc sách của ngài trong trầm ngâm thinh lặng và không phải chỉ đọc với trí óc, ngài cúi nhìn để dạy cho họ cái khoa học mà ngài có sứ mạng phải truyền đạt.

Nơi ngài, cũng như nơi tất cả những ai đã gói trọn cuộc sống mình vào tác phẩm, ngôn từ chẳng khác gì những bí tích của chính sự sống đã gợi hứng cho tác phẩm [28]. Nếu có những lúc chúng ta đọc mà không hiểu được thật rõ ràng, cũng không quan hệ lắm. Chính ngài cũng đã lưu tâm bảo cho ta biết trước điều ấy, trong lời tựa cuốn Ca Khúc Tâm Linh. Những lúc ấy, ít ra vẫn có một sự tiếp xúc giữa hai tâm hồn, một sự chuyển thông sức sống, và có thể chờ nhận được mỗi khi đọc tác phẩm của Thánh Gioan Thánh Giá, cái lợi ích sẽ không chép ra được trên các phiếu ghi nhưng sẽ nhập thể vào chính cuộc sống chúng ta và biến thành máu huyết của chính linh hồn chúng ta.

Ai mà lấy làm ngạc nhiên khi chúng tôi nhấn mạnh đến yếu tố không thuộc hẳn về trí tuệ, cần có trong việc đọc tác phẩm một vị Tiến sĩ Hội thánh, thì sẽ không hiểu đúng được đặc tính riêng trong những bút tích của vị thánh tiến sĩ ấy. Ngay trong cuốn Đường Lên Núi Cát Minh là tác phẩm có tính cách giáo trình nhất, ngài cũng không phải đã viết một giáo án để dạy ở lớp. Ngài đã động lòng thương đến những tâm hồn chỉ vì thiếu người hướng dẫn mà phải dậm chân tại chỗ hoặc bị lạc đường, trong lúc lẽ ra họ đã có thể để lại những kho tàng cho Hội thánh.

Phải chăng có những tâm hồn chứa đầy những tài sản tâm linh phong phú, chẳng khác gì những chiếc thương thuyền đến từ chân trời Ấn Độ huyền thoại. Thế mà những con thuyền ấy, chỉ vì một cái gì đó chẳng đáng vào đâu, lại phải đứng yên. Không đành để họ bị kẹt cứng như thế, thánh nhân cầm bút viết để đưa họ tiến lên một sự hiến thân hoàn toàn hơn, đạt tới một sự sống viên mãn hơn. Chính sự quan tâm đến những con người sống thực mà ngài nhắm tới, đã tạo ra phong cách viết văn của ngài. Đương nhiên là ngài biết sự phân biệt cổ điển các ân tứ của Thánh Thần, và không quên nhắc đến điều ấy một đôi lúc. Thế nhưng, phân loại các yếu tính nhờ các dị biệt đặc thù, không phải là công việc của ngài. Các ân tứ của Thánh Thần có tác động một cách đơn thuần trong chúng ta không? Có tuân theo một quy trình thăng tiến lớp lang gần như ngoan ngoãn không? Hay là, đúng sự thực hơn, đời sống tâm linh là một phức hợp của những tác động siêu nhiên trong đó nhiều ân tứ, chưa kể các nhân đức, cùng vận hành một lúc? Do đó, chúng tôi thiết nghĩ, nếu muốn rằng bằng mọi giá phải đem những mảng đời sống thực mà Thánh Gioan trao lại cho ta, phóng chiếu lên cái mặt phẳng của các yếu tính được minh định trong khoa thần học lý thuyết, thì quả là một điều rất khó nếu không muốn nói là sẽ làm chúng bị biến dạng! Thánh nhân đã sử dụng khoa thần học lý thuyết, nhưng lại muốn chủ tâm vượt xa hơn. Ngài không ngừng lại ở bất cứ điểm nào thuộc về lý thuyết suy tư. Ngài như bị chi phối bởi một bận tâm duy nhất: Không phải suy luận thuần lý nhưng là thực hiện, và giúp những ai đến với ngài, đến lượt họ cũng thực hiện, và giúp thực hiện những gì mà chính ngài đã kinh qua.

Trong cái quan điểm của ngài như thế, ngài tỏ ta quan tâm đến một số khái luận thần học, và khi cần, cũng quan tâm đến cả những khái luận triết học nữa. Có những khái luận đã là cơ hội bằng vàng cho các nhà thần học lý thuyết đua nhau biện bác và tranh luận, thì ngài lại gần như không hề nhắc tới. Thánh Gioan Thánh Giá có vẻ như đã lãng quên những tranh luận kiểu “đành vậy, thế nhưng” mà xưa ngài đã từng tham dự, về vấn đề cấu trúc mô thức của thần tính. Trái lại, có những khái luận, mà ngay cả những người lạc giáo cũng không phi bác và không hề gây tranh chấp giữa các trường phái thần học, nhưng nội dung có trực tiếp liên quan đến đời sống tâm linh, thì lại được ngài viết. Những vấn đề như: Sự cần thiết của ân sủng, vai trò của các nhân đức hướng thần, sự thuận phục của linh hồn dưới sự điều hành các ân tứ do Chúa Thánh Thần, thì luôn luôn được ngài đề cập, ít nhất cũng một cách mặc nhiên.

Về phương diện thần học, xin được lưu ý đến một khía cạnh khác trong cung cách của thánh nhân. Thay vì tìm hiểu những thực tại siêu nhiên trên bình diện tĩnh tại, ngài chú trọng đến khía cạnh tiềm năng triển nở của các thực tại ấy. Tính năng động của sự sống Thiên Chúa trong linh hồn chúng ta, điều mà khoa thần học lý thuyết thường sao nhãng, lại là một trong những khía cạnh phong phú nhất đáng cho ta nghiên cứu. Trong những đoạn mà Thánh Gioan Thánh Giá nói đến ân sủng, người ta có cảm tưởng như ân sủng không chỉ là một thực tại linh hoạt sống động; dưới ngọn bút của ngài, ân sủng trở thành một nhân vật thực sự. Để nói về sự thông dự vào đời sống Thiên Chúa, điều mà Thiên Chúa mong muốn còn hơn cả chúng ta và đã thực hiện cho linh hồn chúng ta, thánh nhân đã dùng một kiểu nói đầy hương vị và đầy sự sống: “La amorosa madre de la gracia de Dios” (bà mẹ yêu thương chiều chuộng, tức là ân sủng của Thiên Chúa; ân sủng của Thiên Chúa khác nào người mẹ hiền âu yếm yêu thương chiều chuộng)[29]. Trong những câu như thế là cả một dòng máu huyết chuyển lưu.

Kiên trì nghiên cứu phân tích chi tiết để rồi lại tổng hợp (vì không phân tích thì không thể tổng hợp đích thực), làm thế nào nêu lên được cách rõ ràng cái sức sống mãnh liệt đang dào dạt trong tác phẩm của thánh nhân là cả một công trình rất lý thú, đòi hỏi phải có năng khiếu của một người vừa là một nhà phê bình văn học, một nhà tâm lý học, một nhà thần học và phải nhiều năng khiếu khác nữa, nhưng nhất là đòi hỏi phải có một con tim và một tâm hồn. Chỉ đứng xem như một khán giả thì chẳng bao giờ làm được cho người khác hiểu Thánh Gioan Thánh Giá. Phải nhập vai như một diễn viên.

Cái khía cạnh thiết yếu cho sự sống trong tác phẩm của thánh nhân, nếu muốn đem trình bày thành bài bản văn chương thì cần phải có một ngọn bút không non nớt; nhưng nếu chỉ muốn đón nhận được sự sống ấy với một tâm hồn thuần khiết, thì không phải cần đến những tài năng phi thường. Kinh nghiệm chứng tỏ điều ấy. Chúng tôi nghĩ rằng trong việc đọc tác phẩm của Thánh Gioan Thánh Giá, điều hay nhất cần phải huy động là cái trực giác ấy, như một cái viền bao quanh tâm trí chúng ta, rồi “con tim” sẽ làm cho năng lực của tâm trí được tăng thêm hết mức. Như thế, chúng ta ở trong lãnh vực trí thức thuần lý. Chúng ta ở trong một lãnh vực phức tạp mà ngày nay đã được các nhà triết học, các nhà thần học và nhất là các nhà lý giải Thánh Kinh thuộc về lĩnh vực này, một lãnh vực mà trong đó ý chí bị lôi cuốn và trái tim bị ràng buộc bởi dây luyến ái, thì lại thường trông xa và biết chắc hơn là một đầu óc mẫn tiệp nhất.

Trường hợp thánh nữ Têrêxa Hài đồng Giêsu minh chứng một cách hùng hồn cho những ý kiến trên đây. Nếu chỉ dựa vào một số câu ít ỏi mà thánh nữ trích dẫn của Thánh Gioan Thánh Giá, thì khi đọc “Câu chuyện của một tâm hồn” hoặc các “Thủ bản tự thuật”, làm sao mà ngờ được rằng Têrêxa đã đọc, đọc đi đọc lại và đã “sống” tác phẩm của người cha phúc đức của ngài? Sự tương đồng đáng kinh ngạc giữa hai người đã bị che khuất bởi tính cách độc lập tuyệt đối trong cách dùng từ ngữ của thánh nữ, và bởi thánh nữ hoàn toàn không chút bận tâm về việc vạch lại những điều mấu chốt căn bản trong lộ trình của Thánh Gioan Thánh Giá.

Theo một mặt nào đó, chứ không phải về hết mọi mặt, chúng ta, những con người ở thế kỷ XX, nếu muốn đọc tác phẩm của Thánh Gioan Thánh Giá cách thật hữu ích, thì phải đọc bằng ngôn ngữ của thế kỷ XX. Đồng thời còn phải biết nghĩ đến việc để cho Thánh Thần muốn thổi đưa đi đâu mặc ý nữa. Đừng cố ép đưa đời sống tâm linh của chúng ta đóng vào khung của một cuốn sách, dù là sách do một vị Tiến sĩ Hội thánh viết ra. Nhất là đừng cố gắng bắt chước một cách giả tạo, những điều mà chúng ta chỉ có thể đón nhận một cách khiêm nhường. Thánh nữ Têrêxa Hài đồng Giêsu xin Thiên Chúa hãy thực hiện nơi ngài những điều ngài đã đọc. Và, trên giường chết, ngài xác nhận rằng mọi ước vọng của mình đã được thực hiện…[30] Dù cho có thuộc lòng cuốn Đường Lên Núi Cát Minh đi nữa thì cũng chẳng ích gì, nếu như không có sự uyển chuyển trong lòng ao ước sống điều mình đọc theo một cung cách của riêng mình thực sự, và lãnh hội trong sự tự hiến nội tâm, chứ không phải là gồng mình rập khuôn một cách giả tạo. Cũng không ai cấm ta làm theo cách thánh nữ Têrêxa đã làm, là ghi chú bình giải vào những vần thơ của Thánh Gioan Thánh Giá, những lời chú giải ấy tất nhiên là khiêm tốn hơn nhiều nhưng thật sự là của chính mình. Trong sự đơn sơ của nó, tác phẩm của thánh nữ Têrêxa gần gũi với tác phẩm của vị tiến sĩ huyền giao hơn rất nhiều so với các công trình của nhiều nhà uyên bác.

Trong các bút tích của thánh nhân, vốn cũng có “thần khí và sự sống” tựa như trong những lời của Đức Giêsu Kitô (đương nhiên là không được quên sự cách biệt), vị thánh nữ, với một đầu óc minh mẫn, đã nắm bắt được điều cốt lõi của đời sống tâm linh và thánh nữ đã múc uống được tràn trề cái nhựa sống mà ngài tìm thấy ở đó thật dồi dào vô tận.

Ngay khi khởi đầu đọc tác phẩm của thánh nhân, thánh nữ đã cố tìm sự hòa nhịp. Và thực tình, ngài đã làm được việc ấy khá dễ dàng. Qua bao nhiêu năm, thánh nữ đã được nuôi dưỡng bằng việc đọc tác phẩm của thánh nhân, đến nỗi đã có thể đọc thuộc lòng hằng trang trọn vẹn. Đến khi thôi không đọc nữa, vì không còn cần thiết, thánh nữ vẫn tiếp tục sống càng ngày càng sâu xa hơn những điều mà ngài thôi không đọc nữa.

Thật kỳ diệu khi phát hiện ra sự duy nhất về tiết tấu giữa hai cung nhạc ấy: cung nhạc của vị tiến sĩ thành Castilla thế kỷ XVI thì trầm hùng hơn, cung nhạc của vị nữ tu tầm thường người Pháp thế kỷ XIX thì duyên dáng hơn. Cung nhạc thứ hai giả thuyết rằng cung nhạc thứ nhất đã ra đời trước thì nó mới có được, nhưng nó không sao chép lại cung nhạc thứ nhất. Tuy cùng một luồng hứng khởi, nó vẫn hoàn toàn giữ được tính độc đáo.

Về hai vị thánh này, ta có thể liên tưởng đến một bản nhạc tấu của một nhạc sư phong cầm lừng danh. Sau khi nhạc đề thứ nhất được trình tấu, lặp lại qua nhiều cung giọng khác nhau, nhạc đề thứ hai xuất hiện, thoạt nghe thì như khác biệt xa lạ so với nhạc đề thứ nhất, nhưng rồi ngay sau đó, nhạc sĩ trình tấu hai nhạc đề cùng một lúc: Mỗi nhạc đề với cung bậc riêng nhưng cả hai đều được xây dựng theo cùng một tiết tấu, tương đồng một cách tuyệt diệu đến nỗi thật là kỳ thú mà cảm thấy rằng, tuy khác biệt, cả hai lại quyện vào nhau trong một sự đồng nhất siêu đẳng. Đôi tai và tâm hồn người nghe thật là vui thỏa thích thú: âm thanh cụ thể khác nhau, nhưng hai giai điệu dị biệt lại hòa nhập vào nhau trong cùng một tiết tấu.

Thánh Gioan Thánh Giá và thánh nữ Têrêxa Hài đồng Giêsu cùng được một tiết tấu duy nhất lôi cuốn trên con đường Tình yêu, nhưng bản sắc riêng của mỗi người vẫn được tôn trọng.

Những suy tư uyên thâm nhất về sự thánh thiện có thể vẫn làm ta dửng dưng, nhưng nếu trên đường leo núi mà gặp được một vị thánh thì chúng ta sẽ được nắm tay kéo lên, như thể bất chấp cả ý muốn của chúng ta. Đối với nhiều người trong chúng ta, đã quá mệt mỏi với sức nặng của một cuộc đời sống trong từ bỏ, Thánh Gioan Thánh Giá quả đã là một Ximôn người Kyrênê đến giúp đỡ thật bất ngờ. Khi được may mắn gặp ngài, một cuộc kỳ ngộ vang dội từ đáy tâm hồn, thì dù quả tim ta rướm máu và ta tưởng chừng như không còn sức cất bước nữa, ta vẫn có thể tiếp tục cất bước đi lên, nếu không hoan ca, thì ít nhất cũng không còn càu nhàu rên rỉ nữa.

Nhờ tác phẩm của ngài, Thánh Gioan Thánh Giá vẫn tiếp tục thực hiện những điều ngài đã làm khi còn sống. Về mặt ảnh hưởng nhân loại của ngài, cũng như về mọi mặt khác, ngài là người đầu tiên đã sống trọn vẹn ơn gọi của dòng Cát Minh Têrêxa. Con cái của ngài chỉ có thể sống ơn gọi ấy trong mức độ mà họ được cảm hứng theo gương sáng của ngài.

Thánh nhân có đủ tầm cỡ để đảm trách những tòa giảng của các vương cung thánh đường cũng như những bục giảng của các đại học nổi danh nhất. Cả hai việc ấy, khi cần đến, ngài cũng đã làm. Tuy nhiên, ơn gọi tu sĩ cải tổ của ngài thu hút ngài đi vào một lối đi ít trổi trang hơn, trong đó phương cách nhân loại dự phần ít hơn. Những điều ngài giảng dạy về việc từ bỏ bản thân và từ bỏ tất cả những gì không phải là Thiên Chúa, thì chính ngài đã thực hiện rất nghiêm chỉnh! Có lẽ đó là lý do tại sao trong cuộc đời cũng như trong tác phẩm của ngài, chúng ta khó lòng ghi lại những đường nét làm hiện rõ bản lãnh nhân cách của ngài, một bản lãnh chứa đựng nhiều tài năng phong phú mãnh liệt. Ngài mang bản lãnh ấy, nhưng chúng ta chỉ cảm thấy được hơn là phát hiện được một cách minh thị. Bản lãnh ấy rất khó mà nắm bắt được, ngay cả lúc chúng ta tưởng như đã dự đoán được. Thánh Gioan Thánh Giá không sống mà cũng không biên soạn để phô bày cho công chúng.

Do đó, người ta có cảm tưởng như đứng trước một cái gì trong suốt. Trong những trang ngài viết, cũng như qua những năm tháng của cuộc đời ngài, chỉ còn tỏa rạng sự trong ngần và ánh sáng nồng cháy của Thiên Chúa mà thôi. Đời sống nội tâm phong phú của ngài, những ánh sáng ngài lãnh nhận được, nhất là Tình yêu mà ân tứ của Thánh Thần đã đưa ngài đạt tới, ở trần thế này, chúng ta chỉ có thể phỏng đoán được một cách lờ mờ thôi.

Tuy nhiên, bên kia cái chết của ngài, sức năng động siêu nhiên là chính cái linh hồn của đời ngài vẫn tiếp tục tác động với một cường độ mà sức tỏa sáng về măt nhân tính của những “vĩ nhân” hình như không có được. Đã 400 năm sau cái chết của ngài, những tâm hồn khát khao sự sống, một sự sống thâm sâu đích thực, vẫn còn tìm đến sưởi ấm bên cạnh lò lửa bừng cháy trong quả tim con người nghèo khó ở Druelo.

GHI CHÚ

Thứ tự của những bài thơ, các châm ngôn và lời khuyên được lấy theo ấn bản đã hiệu đính “San Juan De La Cruz, Obras Completas”, Ed. De Espiritualidad, Madrid 1993.

Các lời dẫn nhập của cha Lucien-Marie, Trích trong “Jean de la croix, Oeuvres complètes”, 4e ed., DDB 1967.

[1] P. BRUNO DE J.M., Saint Jean de la Croix, Paris, Plon, p. 275.

[2] Sđd., p. 250.

[3] BERGSON, Deux sourcesde la morale et de la religion, pp. 29-30 et 101.

[4] HENRI BERGSON, Histoire littéraire du sentiment religieux en France, Tome II, pp. 227 et 228.

[5] Đường Lên Núi Cát Minh, lời tựa, (p. 56).

[6] Dù trong thực tế ngài đã soạn quyển Ngọn Lửa Tình Nồng theo yêu cầu của bà Ana Peñalosa, nhận định tổng quát này vẫn đúng.

[7] Lửa 3,3.

[8] Nói về câu vừa trích trên đây trong Lời Phi Lộ của Đường Lên Núi Cát Minh.

[9] JEAN BARUZI, Saint Jean de la Croix et le problème de l’expérience mystique, 2e ed., Alcan, Paris, p. 393.

[10] J. MARITAIN, Les degrés du savoir, note des pp. 686-687

[11] 2Lên 4

[12] CaA 27,4 (ss. CaB 22)

[13] Có người sẽ bắt bẻ rằng câu này cũng có thể nói về cả Mẹ thánh Têrêxa chứ không riêng thánh Gioan Thánh Giá. Quả đúng vậy. Tuy nhiên đang khi Mẹ thánh chỉ thình thoảng mới viết để bày tỏ với các vị linh hướng hoặc để lưu lại cho con cái kỷ niệm về những việc xảy ra trong thời gian ngài thiết lập các đan viện, thi thánh Gioan Thánh Giá lại chỉ viết vì thương các linh hồn đang cần đến “một giáo lý rất đáng ngưỡng mộ, tuy nhiên dường như những người theo đường tâm linh lại thực hiện ít hơn mức độ họ cần thực hiện” (2Lên 7,4). Cả khi Mẹ thánh viết “đôi điều về việc nguyện ngắm”, như trong Đường Hoàn Thiện, thì do tâm tính và ảnh hưởng giáo dục, Mẹ thánh đã đề cập tới những đề tài mà thánh Gioan Thánh Giá, do trước kia đã được đào tạo ở Salamanca, thường tránh đi để khỏi lạc đề. Điều đó cho thấy nét khác biệt cách xa giữa tác phẩm của hai vị.

[14] Ga 17,22.

[15] BERGSON, La pensée et le mouvant, p. 137.

[16] Sđd.

[17] Lửa 2,2.

[18] JÉRÔME DE SAINT-JOSEPH, Introduction et avis général pour la lecture de ces livres.

[19] J. MARITAIN, Préface du SAINT JEAN DE LA CROIX du RP Bruno, Plon, p. 1.

[20] DE GRANDMAISON, Jésus Christ, t. I, p. 3.

[21] BARUZI, op.cit., p. 228.

[22] 1Lên 5,4.

[23] Lên, đầu Lời tựa.

[24] 1Đêm 2.

[25] 1Lên, lời phi lộ.

[26] Lửa, 22.

[27] 2Lên 22.

[28] Từ đó mà có điều đã quả quyết ở trên: “Bất cứ ai đã đọc thánh Gioan Thánh Giá và tự kể mình đã thực sự trở nên môn đệ ngài..,”. Sẽ không thể thực sự hiểu được giáo lý của ngài, nếu không cố gắng theo giáo lý ấy mà sống. Cũng từ đó mà người ta thường ghi nhận rằng, một đoạn nào đó có thể đã đọc nhiều lần nhưng sau khi đã có được một số kinh nghiệm cá nhân, đem đọc lại bỗng thấy thêm rất nhiều ý nghĩa.

[29] 1 Đêm 1.

[30] Những lời sau hết.

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *